آغاز رویکرد غیرتاریخی به حقوق اساسی در ایران (اولین درسنامه حقوق اساسی)

نوع مقاله: علمی - ترویجی

نویسنده

دانشجوی دکترای تاریخ حقوق عمومی، دانشگاه اکس مارسی 3، فرانسه

چکیده

فقدان آگاهی تاریخی، مشروطه‌خواهی را به یک دوره کوتاه، در فهم ما، محدود کرد. در حالی که جستجوی «حد یقفی» بر «مقام لاحد» دیرینه‌ای دورتر از 13 مرداد 1285 داشت. در فقدان آگاهی تاریخی، «مبادی تاریخیه سابقه» تدریجاً فراموش شد. یکی از آثار این مفهوم از تاریخ و دوره تاریخی در رویکرد ما به حقوق اساسی نمایان گشت. غیبت آگاهی تاریخی، حقوق اساسی را از سنت و مبادی تاریخی‌اش، یعنی تاریخ مشروطه‌خواهی در ایران، جدا کرد. در ناآگاهی از سنت‌های حقوق اساسی در ایران، نظام حکومتی «دول خارجه»، نه «مذاق مملکت» و نه «مشروطیت و آزادی ایران» در مطالعه حقوق اساسی موضوع، محور و معیارِ بحث شد. از دیدگاه ما، درس‌های حقوق اساسی در نظر به شرایط طرح اندیشه مشروطه‌خواهی «در ایران» و از گذر مسائل و مفاهیم آن آغاز نشد. از همین رو به نظر می‌رسد محل نزاع در حقوق اساسی به‌درستی تحریر نشده است. توضیح خواهیم داد که چگونه گریز از شناخت «مقتضای» تاریخی «قانون اساسی ملی»، دست یافتن به «اساس» مبتنی بر «مذاق مملکت» را هر روز به تأخیر می‌اندازد. این نوشتار با نشان دادن توانایی مفاهیم حقوق اساسی در توضیح معنای کوشش‌های مشروطه‌خواهانه، که مفاهیم تاریخ مشروطه رأیارای آن نیست، آغاز می‌شود. در ادامه این دیدگاه را، در حقوق اساسی ایران، نقد خواهیم کرد که در فهم و توضیح حکومت قانون در ایران به مواد تاریخی آن اعتنا ندارند و حقوق اساسی ایران را در بیرون زادگاه مفاهیم تاریخی آن توضیح می‌دهند. هدف، آشکار کردن ضرورتِ رویکردی از زاویه تاریخ حقوق اساسی به میراث مشروطه‌خواهی است، تا از این راه بتوان گفتگویی را برای «تجدید نسخه» حقوق اساسی آغاز کرد، تعریفی که بتواند آن را نه تنها در متون قانونی، که در ساختار واقعی قدرت و همچنین در دوره تاریخی بلندتری جستجو کند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

An Introduction to Non-Historical Approach to Constitutional Law in Iran

نویسنده [English]

  • Seyed Naser Soltani
چکیده [English]

The lack of historical awareness limited our understanding of the constitutional movement to a short period. Combating tyranny started much earlier than 13th of Mordad 1285 (1906). The absence of the historical consciousness veiled this awareness. One of the consequences of this concept of history emerged in our approach to Constitutional Law. The absence of the historical consciousness detached the constitutional law from its roots, i.e. the history of the Constitutionalism in Iran. The consequence of this separation of the Constitutional law and the history of constitutionalism was that the study of the constitutional systems of "foreign countries" rather than the "esprit du peuple/volksgeist" was brought into focus in Constitutional Law. In this paper, I will argue that we were not right on recognition of the main problematic issues in Iranian Constitutional Law. The studies in the Constitutional Law were not theoretically commenced as "the conditions of introducing the idea of Constitutionalism in Iran". I will explain how the escape from the recognition of the consensual historical elements of the fundamental law delayed achieving a constitution based on the "esprit du peuple/volksgeist" and also on the consensus.
            The history of Constitutionalism is the point from which the modern concepts of Public Law in Iran emerged. The search for the content of the concepts and their conceptions among the earlier and later constitutionalists is the spotlight in the history of the idea of Public Law in Iran. Nowadays, after a century and a half of the advent of these concepts in Iran, it is time to observe them from the viewpoint of the metamorphosis of the concepts. These concepts emerged with a continuous or ruptured link to the past, with the introduction of the idea of instrument of government and imposing limits on its absolute power. In this article, we will demonstrate the necessity of studying history of the Constitutionalism in Iran for true understanding and creation of Public Law. In Addition, in order to show the emphatic necessity of the constitutional history approach to the legacy of constitutionalism, I will show the capability of the concepts of the Constitutional Law in lifting the veil of obscurity surrounding the constitutionalists' efforts, which the concepts of the history of constitutionalism cannot serve to decode them. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • The history of Constitutional Law
  • Historical Approach to Constitutional Law
  • History of Constitutionalism
  • Constitutional history
  1. آدمیت، فریدون، ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران (جلد دوم: مجلس اول و بحران آزادی چاپ اول)، تهران، انتشارات روشنگران.
  2. آرنت، هانا، انقلاب، ترجمه عزت‌الله فولادوند، چاپ اول، انتشارات خوارزمی، 1361.
  3. افرادی، احمد، «فروغی در گذر تاریخ»، فصلنامه تلاش، شماره 26.
  4. خراسانی، محمدکاظم، سیاست‌نامه خراسانی، قطعات سیاسی در آثار آخوند ملا محمدکاظم خراسانی، به کوشش محسن کدیور، تهران، کویر، 1385.
  5. رساله‌های میرزا ملکم خان ناظم‌الدوله، گردآوری و مقدمه حجت‌الله اصیل، نشر نی، تهران، 1381.
  6. طباطبایی، سیدجواد، مباحثی در تاریخ‌نویسی ایران، گفتار طباطبایی در مرکز مطالعات سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی، تابستان، 1383.
  7. طباطبایی، سیدجواد، مکتب تبریز و مبانی تجددخواهی، تبریز، انتشارات ستوده، چاپ اول، 1385.
  8. فروغی، محمدعلی، حقوق اساسی یعنی آداب مشروطیت دول، به کوشش علی‌اصغر حقدار، انتشارات کویر، چاپ یکم، 1382.
  9. قادری، حاتم، «فروغی و غرب: بیانی فرهنگی ـ روایی در غیاب ذهنیتی فلسفی»، نامه پژوهش، ش 7.
  10. کرمانی، ناظم‌الاسلام، تاریخ بیداری ایرانیان، به اهتمام علی‌اکبر سعیدی‌سیرجانی، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران با همکاری انتشارات آگاه و لوح ایران، 1357، ج 1.
  11. کسروی، احمد، «مشروطه در ایران نا انجام ماند ما می‌کوشیم آن را به انجام رسانیم»، مهنامه، مرداد ماه 1324.
  12. محلاتی، محمد اسماعیل، مراد از سلطنت مشروطه، رسائل مشروطیت، غلامحسین زرگری‌نژاد، انتشارات کویر، چاپ دوم، 1377.
  13. مذاکرات مجلس اول، به کوشش غلام‌حسین میرزاصالح، تهران انتشارات مازیار.
  14. مقالات فروغی، جلد اول، انتشارات توس با همکاری مجله یغما، چاپ دوم اردیبهشت 1354.
  15. مقالات فروغی، و یادبود ذکاءالملک فروغی، به مناسبت سی‌امین سال درگذشت محمدعلی فروغی.
  16. منتسکیو، روح‌القوانین، کتاب یازدهم فصل 5
  17. نصرت‌السلطان، به نقل از فریدون آدمیت، ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران (جلد یکم)، تهران، انتشارات پیام، چاپ اول، 2535.
  18. هالت کار، ادوارد، تاریخ چیست، ترجمه حسن کامشاد، خوارزمی، چاپ ششم، 1387.
  19. Ackerman, Bruce, We the people, fondations, trd. Fr. (au nom du peuple), Paris, 1998.
  20. Beaud, Olivier, "Constitution et constitutionnalisme", Dictionnaire de philosophie politique, sous la direction de Philipe Raynaud et Stéphane Rials, PUF, 2003.
  21. Cosgrove, R.A., The Rule of Law: Albert Venn Dicey, Victorian Jurist, The University of North Carolina Press, 1980.
  22. Denquin, Jean-Marie, Approche philosophiques au droit constitutionnel, Droits, N° 32, 2000.
  23. Dicey, Albert Venn, (1835-1922), Introduction to the study of the law of the constitution, trd. Fr, (Introduction à l'étude du droit constitutionnel), Paris, 1902.
  24. Dufour, Alferd, "Histoire naturelle ou nature historique du droit dans l’Ecole du Droit historique", in Recht zwischen Natur und Geschichte = Le droit entre nature et histoire / deutsch-französisches Symposion vom 24. Bis 26. November 1994 an der Universität Cergy-Pontoise; hrsg. Von François Kervégan [sic] und Heinz Mohnhaupt.
  25. Esmein, Adhémar, Éléments de droit constitutionnel français et comparé, édition L. Larouse, Faral, Paris, 1903.
  26. Grewe, C., l’actualité du droit constitutionnel ou la résurrection d’une discipline juridique, in Mélanges Raymond GOY, Du droit interne au droit international.
  27. Halpérain, Jean-Louis, Histoire du droit et théorie du droit. Un essai de conciliation, Archive de philosophie du droit, 2008.
  28. Lavigne, Pierre, "Le compte Rossi, premier professeur de droit constitutionnel français (1834-1845)", in Histoire des idées et idées sur Histoire, Etudes offerets à Jean-Jacques Chevalier, Paris, Cujas, 1997.
  29. Mestre, J.L., "Le droit constitutionnel selon Edouard Jourdan en 1886-1887", in Etudes offerets à Romuald Szramkiewicz, Litec, 1998.