پژوهشکده حقوقی شهر دانش پژوهشهای حقوقی 1682-9220 25 65 2026 04 21 An Analytical Study of the Right to Free Education in the Constitution of the Islamic Republic of Iran آسیب‌شناسی حق بر آموزش‌وپرورش رایگان در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران 191 218 193162 10.48300/jlr.2024.421390.2471 FA حسین خزایی کارشناسی ارشد مدیریت نظارت و بازرسی، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، تهران، ایران. 0009-0006-9369-2166 سعید قائدی دانشجوی دکترای حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، تهران، ایران؛ قاضی دادگستری. 0009-0000-5622-6998 Journal Article 2023 10 29 The right to free education occupies a distinguished position in international human rights instruments and, consequently, within domestic legal systems and the constitutions of various countries. In the Islamic Republic of Iran, this right has been expressly recognized in several principles of the Constitution and further emphasized in ordinary legislation. Nevertheless, the right to free education in Iran has consistently been confronted with significant systemic deficiencies. This research, conducted through a descriptive-analytical methodology, seeks to answer the fundamental question of what challenges and deficiencies confront the constitutional right to free education in Iran. Findings indicate that the State, in its broad sense encompassing all branches and institutions of governance, is constitutionally required to prioritize the elimination of major obstacles, including the provision of adequate funding, the formulation of a stable and coherent educational policy, adherence to the principle of free, inclusive, and compulsory education, attention to teachers’ welfare, and the adaptation of educational programs to the cultural values and needs of migrants. On the other hand, the Ministry of Education is likewise required, in accordance with upstream policy documents, particularly the Fundamental Transformation of Education Document, to address significant internal deficiencies, including shortages in human resources, the diversification of textbooks and educational materials, the establishment of appropriate information and communication technology infrastructures, greater attention to girls’ education, the expansion of educational justice, the protection of freedom in the choice of educational methods, and the pursuit of structural reforms. حق بر آموزش‌وپرورش رایگان در اسناد حقوق بشری و پیرو آن در حقوق داخلی و قوانین اساسی کشورها از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. این حق در جمهوری اسلامی ایران، اصولی از قانون اساسی را به خود اختصاص داده و در قوانین عادی بر آن تأکید شده است. با این حال حق بر آموزش‌وپرورش رایگان در ایران همواره با آسیب‌های تأثیرگذاری روبه‌رو است. این پژوهش با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی و جمع‌آوری اطلاعات و منابع مورد نیاز به روش کتابخانه‌ای در پی پاسخ به این پرسش اساسی است که حق بر آموزش‌وپرورش رایگان مصرح در قانون اساسی با چه آسیب‌‌هایی مواجه است؟ برآیند پژوهش حاکی از این است که دولت به معنای عام یعنی همه قوای حاکمیتی با توجه به قانون اساسی، باید رفع آسیب‌‌های سخت مانند تأمین بودجه کافی، تبیین یک سیاست پایدار در نظام آموزشی، توجه به اصل آموزش رایگان و همگانی و اجباری بودن آموزش، توجه به رفاه معلمان و انطباق آموزش با ارزش‌‌ها و فرهنگ مهاجرین را سرلوحه کار خود قرار دهد. از سوی دیگر وزارت آموزش‌وپرورش نیز می‌بایست مطابق اسناد بالادستی ازجمله توجه به سند تحول بنیادین درصدد رفع آسیب‌‌های مهم داخلی مانند کمبود نیروی انسانی، ایجاد تنوع در کتاب‌ها و مواد آموزشی، ایجاد زیرساخت‌‌های مناسب فناوری اطلاعات و ارتباطات، توجه به آموزش دختران، گسترش عدالت آموزشی، آزادی انتخاب نوع آموزش و اصلاح ساختاری گام بردارد. https://jlr.sdil.ac.ir/article_193162_b5b4df4e2ed4ce7f62c8fa7541273d64.pdf