پژوهشکده حقوقی شهر دانش پژوهشهای حقوقی 1682-9220 مقالات آماده انتشار 2025 12 02 Justice Beyond Physical Presence: Assessing the Status of Virtual Proceeding in International Dispute Settlement and Iran’s Legal System عدالت فراتر از حضور؛ واکاوی جایگاه دادرسی مجازی در حل‌وفصل اختلافات بین‌المللی و نظام حقوقی ایران 235311 10.48300/jlr.2025.533879.2981 FA احمدرضا توحیدی دانشیار، گروه حقوق بین‌الملل، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران. 0000-0002-3852-0920 سیدحسین موسوی‌فر دانشجوی دکتری حقوق بین‌الملل عمومی، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران. فاطمه میراخورلی دانش‌آموخته دکتری حقوق بین‌الملل عمومی، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران. Journal Article 2025 07 13 With the advancement of communication technologies, the use of virtual hearings has gradually attained a significant position in the settlement of international disputes. Employing a descriptive–analytical methodology grounded in library-based research, this article examines the status of the “right to a virtual hearing” in international law and within the Iranian legal system. It seeks to address the following questions: What role does physical attendance play within the procedural frameworks of international and domestic judicial bodies? Has in-person adjudication been recognized as an autonomous right, and to what extent has such a requirement been observed in practice?<br>The principal finding of this study is that in neither the constituent instruments and procedural rules of international judicial bodies nor the Constitution and ordinary legislation of Iran is “in-person adjudication” recognized as an independent and absolute right. In international law, the normative focus lies on the substantive components of a fair hearing, while physical presence constitutes only one possible modality through which those components may be realized. The experience of the COVID-19 pandemic, along with subsequent procedural reforms in international courts and tribunals, demonstrated that fully virtual or hybrid hearings are, provided that fair-trial guarantees are respected, entirely lawful and broadly accepted. To date, no meaningful objection alleging a violation of the right to a fair hearing has been raised solely on the basis of the non-physical format of proceedings. با پیشرفت فناوری‌های ارتباطی، بهره‌گیری از دادرسی مجازی به‌تدریج در فرآیند حل‌وفصل اختلافات بین‌المللی جایگاه قابل توجهی یافته است. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و بر پایه مطالعه منابع کتابخانه‌ای، به بررسی جایگاه «حق بر دادرسی حضوری» در حقوق بین‌الملل و نظام حقوقی ایران می‌پردازد و می‌کوشد به این پرسش‌ها پاسخ دهد که نقش دادرسی مجازی در آیین دادرسی مراجع قضایی بین‌الملی و داخلی چیست؟ آیا دادرسی حضوری به‌عنوان یک «حق مستقل» شناسایی شده است و تا چه حد در عمل به آن پایبند مانده‌اند؟<br>یافته اصلی پژوهش آن است که در هیچ‌یک از اسناد تأسیسی و آیین دادرسی مراجع قضایی بین‌المللی و همچنین در قانون اساسی و قوانین عادی ایران، «دادرسی حضوری» به‌عنوان یک حق مستقل و مطلق شناسایی نشده است. در حقوق بین‌الملل، تأکید بر اصول ماهوی دادرسی عادلانه است و حضور فیزیکی تنها یکی از شیوه‌های ممکن تحقق این اصول به شمار می‌رود. تجربه همه‌گیری کووید-۱۹ و اصلاحات بعدی آیین دادرسی دیوان‌های بین‌المللی نشان داد که برگزاری جلسات به‌صورت کاملاً مجازی یا ترکیبی، در صورت رعایت الزامات دادرسی عادلانه، کاملاً مشروع و پذیرفته‌شده است و تاکنون هیچ اعتراض مؤثری مبنی بر نقض دادرسی عادلانه به دلیل غیرحضوری بودن مطرح نشده است.<br>در نظام حقوقی ایران نیز مفاد قانون اساسی و مواد متعدد قانون آیین دادرسی کیفری و آیین‌نامه‌ها و بخشنامه‌های اخیر قوه قضائیه نشان می‌دهند که حضور فیزیکی شرط ذاتی اعتبار دادرسی نیست، بلکه هدف، تضمین «مشارکت مؤثر» طرفین و تحقق حق دفاع است. قانون‌گذار ایرانی صراحتاً بهره‌گیری از فناوری‌های نوین را مجاز و حتی تشویق کرده، https://jlr.sdil.ac.ir/article_235311_24226a62d42a22fc159346b6916b0684.pdf