حق تصویر جنبه ای از حقوق مربوط به شخصیت کودک است که در عصر دیجیتال کمتر موردتوجه واقع شده است و در سال های اخیر با پیدایش شبکه های اجتماعی تبدیل به چالش حقوقی نوظهوری در فضای مجازی گشته و به دلیل انتشار بی رویه والدین و اشخاص ثالث، تبدیل به حقی دست نیافتنی در فضای مجازی گردیده است. استفاده از تصویر کودک در فضای مجازی توسط والدین یا اشخاص ثالث منجر به انواع مختلف بهره کشی ها از جمله بهره کشی اقتصادی و اجتماعی از او شده و در بعضی موارد تصویر کودک را به یک منبع درآمد برای اشخاص منتشرکننده تبدیل نموده است. از طرف دیگر گاهی در انتشار تصویر کودک سوءنیتی وجود ندارد؛ اما بازهم جنبه هایی دیگر از حقوق او از جمله حق بر سلامت روان، حق بر حریم خصوصی، حق بر تعیین سرنوشت و... را نقض می کند. از دلایل اهمیت این موضوع می توان به آسیب پذیری بیشتر کودکان و قرار گرفتن در یک موقعیت نابرابر به دلیل نداشتن کنترل بر اطلاعات خود و همچنین آثار بلندمدت حقوقی ـ روانشناسی این عمل بر کودک اشاره نمود. پژوهش حاضر با رویکردی انتقادی نسبت به انتشار تصویر کودک در فضای مجازی به بررسی ابعاد حقوقی این حق پرداخته است؛ بنابراین پرسش های اصلی این مقاله عبارت اند از:حدومرز انتشار تصاویر کودک در فضای مجازی تا کجاست؟ عواقب انتشار بی حدومرز تصاویر کودکان در فضای مجازی چیست؟ آیا والدین و دیگران می توانند هرگونه تصویری از کودک بگیرند و آن را منتشر کنند؟ آیا قوانین داخلی از حق تصویر کودک در فضای مجازی حمایت می کنند؟ این مقاله با رویکردی تطبیقی به این سؤالات پاسخ داده است. در قسمت اول حق تصویر و جایگاه آن در قوانین مختلف مطالعه خواهد شد. در بخش دوم حق تصویر کودکان در فضای مجازی بیان خواهد شد و با جستجو در قوانین سایر کشورها رویکرد آنان در برخورد با این حق تبیین خواهد شد. همچنین انواع و آثار نقض حق تصویر کودک در این فضا بررسی شده است؛ و در انتها با توجه به خلأهای قانونی در نظام داخلی، راهکارهای مناسب حقوقی در خصوص حمایت از حق تصویر کودک در فضای مجازی ارائه شده است.

۱- حق تصویر و جایگاه آن در قوانین مختلف

حق تصویر از مصادیق حقوق شخصیت بوده و دارای دو جنبه مالی و غیرمالی است. منظور از حق تصویر، حقی است که شخص می تواند درباره تصویربرداری از خویش، چگونگی تصویربرداری، انتشار و در نهایت استفاده از تصویر خود تصمیم بگیرد.¹ واژه تصویر عام تر از واژه عکس است و شامل تصویر و فیلم نیز می شود؛ در نتیجه زمانی که می گوییم حق بر تصویر، شامل حق بر فیلم برداری شخص نیز می شود. بدین معنا که شخص می تواند مانع از فیلم برداری، انتشار و استفاده از فیلم خود توسط دیگران شود.²

اهمیت حق تصویر اشخاص از چند جهت قابل بررسی است. نخست اینکه وجود حق مالی نسبت به تصویر برای کسانی که تصویرشان ارزش مالی دارد، واضح است؛³ افزون بر آن با نگاهی به نمونه های متعددِ استفاده از تصاویر کودکان، بُعد مالی تصویر کودک اعم از عادی و مشهور نیز غیرقابل انکار بوده و ممکن است منجر به سوءاستفاده اقتصادی از تصویر او بشود. به عنوان نمونه استفاده شرکت های تبلیغاتی از تصاویر کودکان در تبلیغات تلویزیونی ویژه کودکان و یا استفاده از تصاویر کودکان در فعالیت های مدلینگ نمایانگر جنبۀ مالی تصویر کودک است؛ و بر همین بنیاد وجه مالی تصویر کودک اهمیت می یابد. دوم اینکه تصویر اشخاص از جمله اطلاعات شخصی و گاهی محرمانه محسوب شده که ممکن است تمایلی به افشای آن نداشته باشند. سوم اینکه به دلیل ماندگاری تصاویر در طول زمان، امکان سوءاستفاده از آنها وجود دارد. بدین ترتیب حمایت از این حق برای کودکان در قوانین کشورها ضروری است.

در قوانین ایران گرچه به استناد اصل ۲۴ قانون اساسی یعنی آزادی بیان مطبوعات، صرف تصویر برداری از اشخاص در قوانین داخلی ممنوع نیست؛ اما بازهم می توان حمایت از حق بر تصویر را در خصوص بعضی جنبه های آن در قوانین داخلی مشاهده نمود. در قوانین ایران اصل ۲۲ قانون اساسی⁴ حقوق افراد را از تعرض مصون دانسته و حق تصویر شخص یکی از حقوقی است که مشمول ممنوعیت این اصل می شود. همچنین در ماده ۷۲۹ قانون مجازات اسلامی نیز آنچه مهم است تنها انتشار تصویر دیگری است و ممنوعیتی در خصوص گرفتن عکس از دیگری وجود ندارد؛ حال آنکه گفته شد حق بر تصویر شامل اصل تصویربرداری از فرد، استفاده و انتشار از آن نیز می شود. در قانون جرایم رایانه ای انتشار تصویر تغییریافته یا تحریف شده افراد (ماده ۱۶) و نیز افشای تصویر افراد بر خلاف رضایت آنها را فقط در صورتی که بر حسب عُرف موجب هتک حیثیت شود، مستوجب مجازات و موجد مسئولیت مدنی دانسته است. بدین معنا که حق تصویر تنها زمانی مطرح می شود که آبرو و حیثیت فرد زیر سؤال رود و در سایر موارد خاص (مانند کودکان که دارای شرایطی حساس هستند) امتیاز و حق ویژه ای برای حمایت از حق تصویر آنها قائل نشده است. اما در برخی از کشورها حق بر تصویر به عنوان یک حق مستقل در قوانین مختلفشان شناخته شده است. در کشور ایتالیا از حق بر تصویر در مقررات گسترده قانون مدنی و قانون حق چاپ محافظت شده است. در این قوانین حق بر تصویر از حقوق مربوط به شخصیت است که شخص ثالث بدون رضایت نمی تواند از تصویر فرد استفاده کند. قانون حق چاپ ایتالیا مصوب ۱۹۴۲⁵ در مواد ۱۰ و ۹۶ و ۹۷ بیان می دارد که هر شخص می تواند در خصوص استفاده بدون رضایت از تصویر خود، درخواست حمایت قضایی داشته باشد.⁶ در برخی دیگر از کشور ها حق بر تصویر به صورت مستقل در قانون مدنی به رسمیت شناخته شده است. در قانون مدنی جدید چین⁷ که در سال ۲۰۲۱ لازم الاجرا شده است از ماده ۱۰۱۸ تا ۱۰۲۰ به طور ویژه مربوط به حق تصویر اشخاص است. در این مواد حق تصویر شخص محترم شمرده شده و بیان گشته که بدون موافقتِ صاحب تصویر، نمی توان از طریق انتشار، تکثیر، ویرایش، اجاره، نمایش و غیره، از تصویر شخصی استفاده کرد و یا به صورت عمومی آن را منتشر کرد. ماده ۱۰۱۸ قانون مدنی جدید چین به عنوان یک اصل بیان می کند که «هر شخص دارای حق بر تصویر خود است و دیگران باید برای گرفتن تصویر او یا استفاده از تصویر در هرجایی که او قابل شناسایی است مثل نقاشی یا فیلم یا انتشار تصویر از او اجازه بگیرند.» همچنین ماده ۱۰۱۹ این قانون بیان می کند که «هیچ سازمان یا فردی نمی تواند حق تصویر دیگری را نقض کند. بدون رضایت فرد نباید هیچ گونه انتشار یا تکثیری نسبت به تصویر او به عمل بیاید مگر در مواردی که قانون مقرر داشته است.» لذا مطابق این ماده طیف وسیعی از رفتارها در خصوص تصویر مشمول مسئولیت مدنی می شود. وانگهی در ماده ۱۰۲۰ این قانون، استثنائات این اصول بیان گردیده است. به عنوان مثال اگر استفاده یا انتشار یا گرفتن تصویر شخص برای محافظت از منافع عمومی باشد یا افراد و سازمان ها بخواهند وظیفه قانونی خود را انجام دهند یا انتشار تصویر برای نمایش یک محیط عمومی خاص باشد یا انتشار و تکثیر و گرفتن عکس از دیگری برای اخبار مهم باشد مشمول موارد استثنا می شود و انتشار و گرفتن عکس از دیگری ممنوع نخواهد بود.

۲- حق تصویر کودک در فضای مجازی و جایگاه آن در قوانین مختلف

تصاویر دوران کودکی یادگاری باارزش برای هر فرد محسوب شده و نیک آشکار است که هیچ شخصی تمایل ندارد این تصاویر ابزاری در دست دیگران قرار گیرد و کرامت دوران کودکی اش را خدشه دار کند. افزون بر آن محجوریت کودکان مانعی برای برخورداری آنها از این حق نیست؛ به گونه ای که در خصوص توجیه برخورداری کودکان از حق تصویر می توان به قانون مدنی استناد نمود که بیان می دارد هر انسان با زنده متولد شدن از حقوق مدنی متمتع می گردد.⁸ در نتیجه کودک به مثابه انسان از دوران طفولیت اهلیت برخورداری از این حق در عرصه های گوناگون را دارد.

در این بِین فضای نوین مجازی و شبکه های اجتماعی یکی از گستره هایی است که منجر به نقض حق تصویر کودک شده است و کودکان به دلیل آسیب پذیری، عدم آگاهی و بعضاً نداشتن حق انتخاب بر تصویرشان در این رهگذر در معرض آسیب بیشتری قرار گرفته اند.

در این راستا برای حمایت از کودکان در فضای مجازی، کشور ها قوانین مختلفی را وضع نموده اند. در فرانسه زندگی خصوصی و خانوادگی تحت ماده ۹ قانون مدنی⁹ (هر کس حق دارد به زندگی خصوصی خود احترام بگذارد) حمایت می شود. قانون جز ای فرانسه همچنین مجازاتی را برای جرایم علیه حریم خصوصی در نظر گرفته است.¹⁰ به تبع این قوانین سختگیرانه در سال ۲۰۱۶ فرانسه برای اولین بار در دنیا، انتشار تصویر کودکان در فضای مجازی را وارد قوانین حفظ حریم خصوصی فرد کرد و جریمه سنگینی برای انتشار بی دلیل آن در نظر گرفت. بر اساس این قانون اگر فردی بتواند به دادگاه ثابت کند که تصویری که والدینش در فضای مجازی از او منتشر کرده اند برایش شرم آور است، در آن صورت والدین باید تاوان یک سال حبس یا چهل و پنج هزار یورو را متحمل شوند. لذا دولت فرانسه به والدین اخطار می دهد تا در شبکه های اجتماعی تصویری از فرزندشان منتشر نکنند.¹¹ در ۱۹ اکتبر ۲۰۲۰ با رواج پدیده «کودکان تأثیرگذار»¹² در فضای مجازی، فرانسه قانون جدیدی را در موردِ استفادۀ تجاری از تصاویر کودکان زیر شانزده سال در سیستم عامل های آنلاین مانند یوتیوب، تیک تاک و اینستاگرام وضع نمود که هدف از آن ارائۀ چهارچوبی قانونی برای فعالیت کودکان است. وفق این قانون از کلیه درآمدهایی که از طریق بهره برداری از تصویر کودکان زیر ۱۶ سال در فضای مجازی به دست می آید محافظت می شود به گونه ای که فقط بخشی از درآمد کودک به والدین پرداخت می شود. در حالی که مانده درآمد باید در یک حساب پس انداز ویژه قرار گیرد که کودک پس از رسیدن به بزرگسالی و سن رشد بتواند به آن دسترسی داشته باشد.¹³ بدین ترتیب فرانسه را می توان یکی از کشورهای پیشرو درزمینهٔ حمایت از تصاویر کودکان در فضای مجازی دانست.

چین نیز دیگر کشوری است که از حمایت کودکان در فضای مجازی غافل نمانده و در سال ۲۰۱۹ قانون مربوط به حفاظت سایبری از اطلاعات شخصی کودکان¹⁴ را تصویب نموده است. این قانون که کودک را هر فرد زیر ۱۴ سال دانسته است، در مورد جمع آوری، ذخیره سازی، استفاده، انتقال و افشای اطلاعات شخصی کودکان از طریق اینترنت در قلمروی جمهوری خلق چین اِعمال می شود. مطابق این قانون هیچ شخصی اعم از حقیقی یا حقوقی حق ندارد اطلاعاتی را از کودک منتشر کند که حریم خصوصی او را به خطر بیندازد.¹⁵ همچنین سرپرست کودک باید وظایف سرپرستی خود را به درستی انجام دهد و از اطلاعات شخصی کودک محافظت کند و آگاهی و توانایی کودک را در محافظت از اطلاعات شخصی خود از طریق آموزش افزایش دهد.

در ایران نیز هرچند قانون جامعی در خصوص حمایت از تصاویر کودکان در فضای مجازی وجود ندارد اما به صورت پراکنده می توان شاهد حمایت قانون گذار از کودکان بود. ماده ۱۵ قانون حمایت از اطفال و نوجوانان هرگونه بهره کشی اقتصادی از کودک را ممنوع نموده و ماده ۱۰ این قانون سوءاستفاده جنسی از کودک را ممنوع کرده است. در این راستا زمانی که به حق تصویر کودک در فضای مجازی برمی گردیم نیک بختانه می توانیم به حمایت های این قانون برای بهره کشی اقتصادی و جنسی از کودک استناد کنیم. همچنین مطابق این قانون هرگونه آسیب روانی به طفل جرم انگاری شده و در صورتی که انتشار تصویر کودک در فضای مجازی به سلامت روان او آسیب وارد کند می توان آن را مورد پیگیری حقوقی قرار دارد. علاوه بر آن کنوانسیون حقوق کودک که ایران نیز به آن پیوسته یکی از منابع مهم حمایتی برای محافظت از حقوق کودکان است. به عنوان نمونه از حریم خصوصی کودک در ماده ۱۶ آن حمایت شده که می تواند مورد استناد دادگاه ها قرار گیرد. بدین ترتیب هرچند حق تصویر کودک در فضای مجازی در قوانین ایران به صورت مستقل محافظت نشده اما برای حمایت از آن می توان به سایر قوانین استناد نمود.

تحلیل های برآمده از این مواد بیانگر اهمیت حق تصویر کودک در فضای مجازی است؛ زیرا تصویر کودک به مثابه یکی از تأثیرگذارترین ابزارها، نمایانگر پیام های مختلف اجتماعی، تبلیغاتی، اخلاقی و تجاری است که در فضای مجازی به اشتراک گذاشته می شود. افزون بر آن توسعه فضاهای مجازی و تمایل انسان عصر جدید برای به تصویر کشیدن و اشتراک لحظات زندگی خصوصی خود از جمله تصاویر فرزندانش و ثبت دستاوردهای اطفال و داشتن عکس و فیلم هایی از لحظات خاص زندگی شان که بسیار اهمیت دارد،¹⁶ حق تصویر کودک را در این فضا بیش از پیش در معرض نقض قرار داده و فضای مجازی را برای این حق تبدیل به یکی از بستر های مهم آسیب نموده و مقدمه ای برای سایر سوءاستفاده ها از کودک گشته است.

۲-۱- موارد نقض حق تصویر کودک در فضای مجازی

۲-۱-۱- انتشار تصویر کودکان با حسن نیت و عدم آگاهی به عواقب آن

اشتراک گذاری تصاویر کودکان توسط والدینشان در فضای مجازی ممکن است بدون هیچ سوءنیتی و از روی عدم آگاهی به عواقب آن اتفاق بیفتد. این موضع در حالی است که بسیاری از والدین این کار را با نیت خیر انجام می دهند.¹⁷ گهگاه والدینِ کودکان تمایل دارند لحظات خاص زندگی کودکشان مانند تولد، مدرسه رفتن و یا موفقیت در یک مسابقه ورزشی توسط او را، ثبت کرده و آنها را با دوستان و آشنایان و دیگران به اشتراک بگذارند؛ اما باید توجه داشته باشند که بعد از انتشار، این تصاویر در دسترس چه کسانی قرار می گیرند و چه استفاده ای از آنها خواهد شد. چه بسا که این تصاویر در دسترس کودک آزاران جنسی¹⁸ قرار بگیرد و تصاویر را در وب سایت های مربوط به خودشان به اشتراک بگذارند. در این خصوص کمیسیون سلامت استرالیا¹⁹ گزارشی را منتشر کرده مبنی بر اینکه تمامی تصاویری که در سایت های کودک آزاری یافت شده است تصاویری بوده که والدین با حسن نیت در شبکه های اجتماعی و وبلاگ های خانوادگی منتشر کرده اند.²⁰ همچنین بازرسان امنیت کودکان در استرالیا بیان کردند که انتشار این گونه تصاویر به طور مستقیم باعث استثمار کودکان نمی شود بلکه این تصاویر به مثابه ابزاری برای سوءاستفاده گران است. انجمن ملی پیشگیری ظلم به کودکان در انگلستان²¹ نیز در بیانیه ای بیان نموده: «همه والدین باید از گرفتن عکس از فرزندان خود و به اشتراک گذاری آنها با دوستان و خانواده لذت ببرند. با این حال، همه ما باید هنگام ارسال عکس های آنلاین مراقب باشیم.»²² بدین ترتیب انتشار تصاویر کودکان حتی اگر بدون هیچ گونه سوءنیتی باشد، منبع بالقوه ای جهت آسیب به کودکان است.

۲-۱-۲- انتشار و بهره کشی اقتصادی از تصاویر کودکان با سوءنیت و علم والدین

امروزه والدینی هستند که محتوای صفحه هایشان در فضای مجازی به ویژه اینستاگرام و فیس بوک، تصاویر و فیلم های کودکانشان است. این والدین از طریق انتشار بیش از حد تصاویر کودکانشان در فضای مجازی، کودکان را به محبوبیت می رسانند و آنها را تبدیل به ابزاری برای کسب درآمد در این فضا می کنند. در این راستا اصطلاح کودکان تأثیرگذار²³ به کودکانی گفته می شود که تصاویر و ویدیوهای آنان به صورت آنلاین در شبکه های مختلف اجتماعی منتشر شده و تعداد زیادی بیننده و دنبال کننده دارند و اغلب برای محتوای پشتیبانی شده پول دریافت می کنند.²⁴ این کودکان تأثیرگذار در شبکه های اجتماعی، هر روز کاربران عادیِ اینترنت را از طریق روایت متنی و بصری از زندگی شخصی و سبک زندگی خود در وبلاگ ها و رسانه های اجتماعی جذب می کنند به گونه ای که با دنبال کنندگان خود در فضای مجازی و فیزیکی درگیر می شوند و از آنها با استفاده از «تبلیغات» در وبلاگ ها یا پست هایشان در شبکه های اجتماعی کسب درآمد می کنند.²⁵ این عمل والدین و سوءاستفاده تجاری از تصاویر کودکان، شکل جدیدی از کودکانِ کار و بردگی مدرن را به وجود آورده است.

۲-۱-۳- انتشار تصاویر کودکان و استفاده از آنها برای پویش های فضای مجازی

این نوع پویش ها در سطح گسترده در فضا ی مجازی اتفاق می افتد. بدی صورت که بسیاری از صفحات مجازی به طرح مسابقاتی از نوع نظرسنجی با محتوای تصاویر کودکان می پردازند. در این فضای رقابتی تصویر کودکان توسط والدین در آن صفحه به اشتراک گذاشته شده و در معرضِ مقایسه با تصاویر سایر کودکان قرار می گیرد. به طوری که هر کدام از تصویر ها رأی بیشتری کسب کرد جایزه نقدی به صاحب تصویر یعنی کودک و در واقع به والدین او تعلق می گیرد. در نوع مبتذل تر آن، به تازگی بعضی از صفحات مجازی با «بله» و «خیر» تصاویر را منتشر می کنند. بدین صورت که اگر به تصویری ۸۰ درصد «خیر» تعلق گرفت از مسابقه حذف می شود. باید پرسید رأی منفی و مثبت به چه موضوعی و اگر تصویری رأی بالایی آورد این به چه معناست و هدف چیست؛ این رفتارها در ادبیات حقوقی جهان مصداق کودک آزاری و کسب درآمد از طریق کودک به حساب می آید. واقعیتِ تلخ ماجرا این است که ایجاد یک فضای رقابتی در زمینه هایی از قبیل هوش، زیبایی، جذابیت و … در بین کودکان توسط بسیاری از صفحه ها و کانال های مرتبط به انتشار تصاویر کودکان، مصداقی از کودک آزاری روانی است. عدمِ آگاهی کودک از این مسئله که تصویر او را برای جایزه به مسابقه گذاشته اند مصداق سوءاستفاده از کودک است و اگر با آگاهی کودک باشد دستاوردی جز رشد تمایلات خودشیفتگی در او ندارد.

۲-۱-۴- انتشار تصاویر کودکانِ دارای بیماری و معلولیت در فضای مجازی

انتشار تصاویر کودکانی که دچار بیماری و یا دارای معلولیت اند از دیگر موارد سوءاستفاده از تصویر کودک برای تولید محتوا است. نظر به اینکه والدین چنین کودکی به دلایل مختلفی چون مشکلات و مسائل اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و حقوقی که شخص معلول و خانواده و جامعه با آن مواجه است، اقدام به انتشار تصاویر و اطلاعات فرزندشان می کنند؛ در نتیجه تصویر می تواند ابزار مناسبی باشد تا از طریق انتشار آن به ترسیم شرایط بیان شده در خصوص این گونه کودکان بپردازند. همین طور درصددند تا از طریق فضای مجازی و انتشار تصاویر با سایر والدینی که فرزندانشان در شرایط مشابه فرزند آنها است ارتباط برقرار کنند و به تبادل تجربه و دانسته ها بپردازند و دشواریِ مراقبت از وضعیت فرزندشان را برای جامعه ترسیم کنند. در این خصوص ذکر مثالی جالب توجه است؛ مادر کودکی که دچار بیماری ذهنی بود با به اشتراک گذاشتن داستان خود و پسر سیزده ساله اش، چالش های فاجعه بار تربیت طفلی که دارای بیماری ذهنی است را به صورت تصویری و شجاعانه بیان می کرد. کارلی فیندلی²⁶ شخصی که با ناتوانی مزمن به دنیا آمده است می گوید: «اگر والدینم در کودکی یا بزرگسالی وضعیت من را به طور طولانی و آشکارا به اشتراک می گذاشتند، دچار مرگ می شدم. وی ادامه داد من خوشحالم که می توانم آگاهانه انتخاب کنم تا داستان خود را به روش خودم بیان کنم. من در مورد انتشار تصاویر کودکان دارای معلولیت توسط والدینشان به صورت آنلاین تعجب می کنم.»²⁷

اما باید در نظر داشت که حریم خصوصی کودکان دارای معلولیت مطابق اصل ۲۲ کنوانسیون حقوق افراد دارای معلولیت²⁸ که بیان کرده افراد معلول باید در برابر مداخلات از حمایت قانونی برخوردار گردند، محترم است. همچنین باید برای طفل انتخاب آزادانه ای قائل شد تا بتواند تصمیم بگیرد که آیا اطلاعات مربوط به سلامتش را می خواهد منتشر کند یا خیر؟ این نهاد زیرمجموعه کرامت ذاتی برای اشخاص دارای معلولیت است و مهم ترین هدف کنوانسیون ذکر شده است. در کنوانسیون حقوق افراد دارای معلولیت احترام به کرامت ذاتی نه تنها یکی از ۸ اصل حاکم است، بلکه یکی از اهداف این کنوانسیون است. این اصل در بندهای (a)،(h)،(y) مقدمه و در مواد ۲۴،۱۶،۸ و ۲۵ نیز آمده است. بند (a) ماده ۳، این اصل را در کنار فردیت برای اتخاذ تصمیم و استقلال در مقابل دیگران آورده است.²⁹ همچنین مصالح عالیه در خصوص کودکان دارای معلولیت که در بند ۲ ماده ۷ کنوانسیون حقوق افراد دارای معلولیت نیز به آن اشاره شده و آن را «ملاحظه ای برتر» در تصمیمات مربوط به کودک معلول می داند،³⁰ اقتضا می نماید تا با ملاحظات بیشتری نسبت به کودکانی که دارای نقص جسمی و ذهنی هستند رفتار گردد. از سویی دیگر می توان به قانون بیمه سلامت آمریکا³¹ اشاره کرد که متخصصان پزشکی را از اشتراک گذاری اطلاعات شخصی بیماران در هر سنی بدون رضایت کتبی منع می کند؛ و برای انتشار اطلاعات خصوصی بهداشتی کودک، رضایت کتبی والدین را ضروری می داند. بدین ترتیب همان گونه که انتشار اطلاعات کودکِ بیمار از جمله تصویر او در دنیای حقیقی ممنوع است، مستفاد از این قوانین انتشار این اطلاعات را در هر گستره دیگری از جمله فضای مجازی نیز می توان ممنوع دانست.

۲-۱-۵- انتشار تصاویر کودکان برای بهره کشی جنسی از آنها

سوءاستفاده جنسی از طفل به معنای ایجاد ارتباط با کودک، به منظور کسب لذت جنسی به هر شیوه و به هر میزان است یعنی حتی لمس کردن اندام جنسی کودک را به منظور کسب لذت جنسی شامل می شود. سوءاستفاده جنسی هم شامل دختران و هم شامل پسران می شود³² و طیف گسترده ای از رفتارها را در برمی گیرد. برخی از مصادیق این عمل به شرح ذیل است: عورت نمایی، تجاوز و تعرض، اغوا نمودن و یا اجبار کودک به وارد شدن در هرگونه رفتار جنسی غیرقانونی، بهره کشی از کودک در فحشا، استفاده از کودکان در تهیه مطالب هرزه نگاری³³، پدوفیلی و پورنو گرافی (انتشار صور قبیحه). سوءاستفاده جنسی از طفل را می توان به دودسته تقسیم کرد: سوءاستفاده تماسی و سوءاستفاده غیرتماسی. سوءاستفاده تماسی مانند بچه دوستی شهوانی، سادیسم جنسی، تجاوز به عنف و سوءاستفاده غیرتماسی مانند لذت از تماشای تصویر برهنه یا نیمه برهنه کودک و عورت نمایی. گونه ای دیگر از سوءاستفاده غیرتماسی زمانی می تواند رخ دهد که والدین یا سایر افراد تصاویر برهنه و نیمه برهنه و سایر تصاویر نامناسب کودک را منتشر کرده و این تصاویر در دسترس کسانی که میل جنسی به کودک دارند³⁴ قرار بگیرد و تصاویر کودکان را در صفحات و وبلاگ های خود منتشر کرده و سوءاستفاده کنند. نکته مهمی که در خصوص انتشار این تصاویر نباید از نظر دور داشت این است که احتمال سوءاستفاده از این تصاویر برای ساختن فیلم ها و تبلیغات پورنو گرافی کودکان وجود دارد. پورنوگرافی کودکان عبارت است از استفاده از تصاویر و بدن کودکان برای تولید محتواهای جنسی مستهجن در قالب عکس، فیلم، انیمیشن و غیره و اصولاً به عنوان نمایش تصویری و یا کلامی رفتارهای جنسی است که با هدف ارضای خواسته های جنسی دیگران تعریف می شود.³⁵ همچنین تعریف هرزه نگاری نیز بر اساس بند د ماده ۱ قانون حمایت از اطفال و نوجوانان عبارت است از: تهیه و تولید هر اثری که محتوای آن بیانگر جذابیت جنسی طفل یا نوجوان مانند برهنگی، آمیزش، عمل جنسی و یا اندام جنسی باشد. همین طور بر اساس بند ج ماده ۲ پروتکل الحاقی کنوانسیون کودک به معنای نمایش از هر طریق است که در آن کودکان یا به صورت واقعی یا به صورت مجازی مشغول فعالیت های بارز جنسی باشند و یا آلت تناسلی کودک برای مقاصد جنسی به نمایش گذارده شود. بدین ترتیب ممکن است تصاویر منتشر شده از کودکان در وبلاگ ها، شبکه ها یا سایت های مجازی توسط بعضی افراد دانلود شود؛ محتوای نامناسبی به آن اضافه گردد و به لینک های پورنوگرافی کودکان ارسال شود. در نتیجه مستفاد از این تعاریف انتشار و تولید تصاویر مستهجن و هرزنگارانه از کودک نیز، نوعی خشونت جنسی علیه آنها به حساب می آید. از دیگر اَشکال سوءاستفاده که می توان آن را مربوط به فضای مجازی دانست استفاده از فناوری وب کم و یا به عبارتی دوربین های آنلاین می باشد. در این نوع سوءاستفاده، مجرمین با فریب کودکان در شبکه های مجازی آنها را وادار می دارند تا به صورت زنده با تصاویرشان روند این نوع پدیده از خشونت جنسی (سوءاستفاده) را خود تسریع و نسبت به انتشار آن اقدام نمایند.³⁶ برای حمایت بین المللی از این نوع سوءاستفاده از کودک می توان به کنوانسیون لانزارونته استناد نمود.³⁷ این کنوانسیون در اروپا اولین سند الزام آوری است که از یک طرف سعی کرده است بین مقوله استثمار جنسی و سوءاستفاده تفکیک اِعمال کند و از طرف دیگر، مصادیق سوءاستفاده جنسی از کودکان را تبیین و تشریح کند.³⁸ همچنین بنا بر ماده ۲۳ این کنوانسیون اگر فرد بالغی بخواهد به صورت عمدی و با استفاده از فناوری های اطلاعاتی و ارتباطی و اینترنت با کودکی که زیر ۱۸ سال است ملاقات نماید و یکی از اعمال مندرج در شق «الف» بند اول ماده ۱۸ یعنی برقراری رابطه جنسی و یا شق «الف» بند اول ماده ۲۰ یعنی پورنوگرافی کودکان را انجام دهد مورد پیگرد کیفری قرار می گیرد. در قوانین داخلی، خوشبختانه ممنوعیت سوءاستفاده جنسی از اطفال در ماده ۱۰ قانون حمایت از اطفال و نوجوانان جرم انگاری شده و برای آن کیفر تعیین شده است. با اینکه مصادیق سوءاستفاده در این قانون بیان نگردیده اما اولیای قانون با تقسیم بندی جرایم جنسی به تماسی و غیرتماسی طیف گسترده ای از رفتارها اعم از هرزه نگاری و ... را جرم انگاری کرده اند.

۲-۲- آثار انتشار تصویر کودک در فضای مجازی

حقوق کودک متشکل از سلسله حقوقی ست که زنجیره وار به هم پیوند خورده اند و نقض یکی از حقوق باعث تعرض به سایر حقوق می شود و عواقب سوئی برای کودک بر جای می گذارد. نقض حق تصویر کودک نیز به همین صورت است اما فضای مجازی به اهمیت آن می افزاید. نقض تصویر کودک در فضای مجازی عملاً سایر حقوق کودک چون حریم خصوصی او، حق کرامت ذاتی، حق تعیین سرنوشت، حق هویت دیجیتالی را زایل می کند و حتی در مواردی سلامت روان او را در معرض خطر قرار می دهد.

۲-۲-۱- نقض حریم خصوصی

حریم خصوصی در اصطلاح به معنای آن است که یک فرد یا گروه بتواند خود یا اطلاعات مربوط به خود را مجزا کند و در نتیجه بتواند خود یا اطلاعات را با انتخاب خودش در برابر دیگران آشکار سازد.³⁹ با گسترش وسایل ارتباطات جمعی و توسعه شبکه های اجتماعی توجه به حریم خصوصی اهمیتی مضاعف یافته است؛ زیرا انسان اعم از کودک و بزرگسال با حضور در این فضا به آن هویت بخشیده و اصلی ترین عاملی است که در آن تولید محتوا می کند. به همین دلیل در راستای حمایت از حریم خصوصی در فضای مجازی در سال ۲۰۱۳ مجمع عمومی سازمان ملل قطعنامه ای را تصویب کرد که حق حریم خصوصی را در فضای مجازی به رسمیت شناخت. مجمع با بیانیه ای تحت عنوان «حق بر حفظ حریم خصوصی در عصر دیجیتال» این موضوعِ نوظهور را موردبررسی قرار داد و تأکید کرد که حق حریم خصوصی یک حق بشری است و همان حقوقی که افراد به صورت آفلاین دارند باید به صورت آنلاین نیز داشته باشند و با این بیانیه از دولت ها خواست که «حق حریم خصوصی در زمینهٔ ارتباطات دیجیتال را رعایت و از آن محافظت کنند».⁴⁰ به دنبال این کنش ها، اتحادیه اروپا که از پیشگامان محافظت از حریم خصوصی است قانون عمومی حفاظت از اطلاعات⁴¹ را در تاریخ ۲۵ مِی ۲۰۱۸ اجرا کرد تا محافظت از داده های شهروندان اتحادیه اروپا را ارتقا دهد و به شهروندان، قدرت کنترل بر اطلاعات به ویژه حریم خصوصی شان را اعطا کند و چهارچوبی جهت استفاده تجاری از داده های شخصی افراد در سراسر اتحادیه اروپا مشخص نماید.

این قانون علاوه بر اینکه حقوق کودکان بر داده های شخصی که شامل حق دسترسی به اطلاعات شخصی، درخواست اصلاح، اعتراض به انتشار اطلاعات و حذف آنها از فضای مجازی می شود را مانند بزرگسالان یکسان دانسته، برای آنها حمایتی ویژه قائل شده و بیان می دارد که کودکان از خطرات و عواقب اشتراک گذاری داده در فضای مجازی آگاه نیستند به همین دلیل نیازمند حمایتی خاص هستند. در این راستا بنا بر ماده ۸ این قانون در مواردی که کودک زیر ۱۶ سال است پردازش و انتشار داده های شخصی آنها در صورتی قانونی است که همراه با رضایت والدین یا سرپرست کودک باشد و بعد از ۱۶ سالگی رضایت باید از خود کودک کسب شود. همچنین دسترسی کودکان زیر ۱۶ سال به شبکه های اجتماعی ممنوع است. البته این قانون به کشورها اجازه می دهد در خصوص تعیین سن مناسب بین ۱۳ تا ۱۶ سال خودشان تصمیم بگیرند. از دیگر سو سایر الزامات و حقوق این قانون برای کودکان نیز اِعمال می شود؛ به طور مثال این قانون با در نظر گرفتن حق فراموشی برای کاربران فضای مجازی این فرصت را فراهم کرده تا هر کاربرِ فضای آنلاین این امکان را داشته باشد که اطلاعات مربوط به خود را از اینترنت حذف کند؛ که کودکان نیز از این حق مستثنا نیستند.

به علاوه قانون محافظت از حریم خصوصی آنلاین کودکان⁴² در آمریکا از دیگر قوانین حفاظت از حقوق کودکان در فضای مجازی است. بر اساس این قانون اطلاعات شخصی کودکان زیر ۱۳ سال باید مورد محافظت قرار گرفته و کسی حق انتشار یا فروش آنها را ندارد. اگر یک پایگاه ارائه کننده خدمات به این اطلاعات نیاز داشته باشد باید رضایت والد یا سرپرست کودک را اخذ کند.

در حقوق ایران موضوع حریم خصوصی کودک در فضای مجازی سابقه طولانی نداشته و به طور دقیق تعریفی از حریم خصوصی کودکان ارائه نشده است؛ اما قانون گذار در موادی به صورت پراکنده درصدد حمایت از این حق برای کودکان برآمده است. به عنوان مثال ماده ۱۹ قانون حمایت از اطفال و نوجوانان و تبصره آن افشای اطلاعات و تصاویر کودکان بزه دیده را جرم انگاری و ممنوع اعلام کرده است. همین طور در ماده ۶ آیین نامه اجرایی قانون حمایت از اطفال و نوجوانان مصوب ۱۴۰۰ در راستای تحقق اهداف قانون یاد شده، رعایت حریم خصوصی کودک و نوجوان بزه دیده را ضروری دانسته است افزون بر آن در تبصره ماده ۳ قانون نحوه مجازات اشخاصی که در امور سمعی و بصری فعالیت های غیرمجاز می نمایند به طور ویژه به حمایت از صِغار می پردازد و استفاده از صغار را برای نگهداری، نمایش، عرضه، فروش و تکثیر و ... مستوجب حداکثر مجازات دانسته است. همچنین در کنوانسیون حقوق کودک که ایران نیز در سال ۱۳۷۲ به آن ملحق شده است و در حکم قانون داخلی است در ماده ۱۶ آن به طور صریح حمایت از حریم خصوصی کودک را بیان کرده است. بدین ترتیب باید اذعان داشت که انتشار تصاویر کودک با هر نیتی که خلاف منافع عالیه وی باشد می تواند مهم ترین مصداق تعرض به حریم خصوصی او باشد؛ به طوری که در واقع فصل مشترک تمام جرایمی که در حوزه های مختلف علیه کودکان ارتکاب می یابند نقض حریم خصوصی آنان است که در اکثر موارد، تعرض به جنبه های مختلف حریم خصوصی اطفال زمینه ساز بزه دیده واقع شدن و انواع سوءاستفاده، آزار و اذیت و بهره کشی از آنان می گردد.⁴³ همچنین از نظر اخلاقی نیز ممکن است کودک پس از رسیدن به سن قانونی به جهت اینکه تصاویرش در دوران طفولیت منتشر شده و حریم خصوصی اش نقض شده رضایت نداشته باشد.

۲-۲-۲- نقض حق تعیین سرنوشت

اصل انتخاب یک هدف و پیگیری آن که تحت عنوان فاعلیت از آن نام می بریم تشکیل دهنده شخصیت و یا شخصی بودن انسان است و سلب آن در واقع منجر به سلب شخصیت و انسانیت و به عبارتی گوهر انسانی است.⁴⁴ مسئله حق تعیین سرنوشت کودکان همواره یکی از موضوعات محوری در حقوق آنها است. وجه بسیار مهمی که در حق تعیین سرنوشت وجود دارد این است که کودک استحقاق این امر را دارد تا در مورد مسائلی مهمی که بر زندگی آنها تأثیرگذار است؛ تصمیم گیری کند و محروم سازی کلی او از تعیین مسیر زندگی اش عملی منافی با حقوق اوست؛ اما این نکته را باید در نظر داشت که ظرفیت های شناختی کودک اساساً با ظرفیت های بزرگسالان متفاوت است. بدین ترتیب این واقعیت وجود دارد که حق بر تعیین سرنوشت کودک نباید به صورت مطلق باشد و باید با محدودیت هایی همراه باشد؛ اما معیار این محدودیت چیست؟ روشن ترین پاسخی که می توان به این سؤال داد اعطای حق تعیین سرنوشت در راستای تأمین مصلحت طفل است. در نتیجه مهم ترین تصمیمات در رابطه با کودک باید بر اساس مصلحت او گرفته شود. از این رو انتشار تصویر کودکان در نتیجه نقض حقوقی از جمله کودکی که اطلاعات مربوط به سلامتش منتشر شده و یا کودکانی که وسیله ای برای امرارمعاش قرار می گیرند، حق بر تعیین سرنوشتشان را در معرض خطر قرار می دهد و گهگاه مسیر زندگی آنها را تغییر داده و ایشان را به موضعی منفعل در تعیین سرنوشت خود می راند.⁴⁵

۲-۲-۳- نقض هویت دیجیتال

هویت آنلاین، بخشی از سبک زندگی انسان های امروزی است. هویت آنلاین، تصویری است که افراد از خود در اکوسیستم مجازی به تصویر می کشند تا با این تصویرسازی خیالی، بعضاً ذاتی متفاوت از آنچه که هستند را در فضای پرآشوب و رنگارنگ و هیجان انگیز شبکه های اجتماعی، خلق کنند.⁴⁶ والدین پیش از آنکه فرزندانشان اولین حساب الکترونیک خود را باز کنند، هویت دیجیتالی فرزندشان را شکل می دهند. این هویت مجازی شکل گرفته همچنین می تواند به شکل گسترده و فزاینده ای در آینده توسط کارفرمایان مورداستفاده قرار بگیرد؛ یعنی جستجو در دنیای مجازی، از سوی کارفرمایان، برای متقاضیان کار، یکی از بخش های مصاحبه کاری در دنیای امروز است.⁴⁷ این تصاویر منتشر شده با هویت شکل گرفته به دلیل غیرقابل حذف بودن می تواند اثراتی را بر روی آینده شغلی و کاری اطفال بر جای بگذارد. همچنین انتشار تصاویر کودکان کار و یا کودکان بزه دیده و قربانی در فضای مجازی به دلیل هویت سازی برایشان، می تواند اثرات مخربی بر ایشان داشته و تا مدت های طولانی این هویت برایشان باقی بماند و منجر به برچسب زنی نسبت به آنها شود.

۲-۲-۴- نقض کرامت ذاتی

کرامت ذاتی یا حیثیت ذاتی انسان عبارت است از ملاحظه انسان از آن حیث که انسان است و از این لحاظ عزیز، شریف و ارجمند است.⁴⁸ کرامت حصن حصینی است که گرداگرد انسان ذی شعور کشیده شده است. اسلام نیز برای انسان ارزش زیادی قائل شده است؛ به گونه ای که قرآن کریم در بعضی از آیات خود از جمله سوره اسرا به صراحت می فرماید ما به انسان کرامت بخشیدیم.⁴⁹ در سوره مؤمنون نیز خداوند به خاطر خلقت انسان به خود آفرین می گوید و یا در آیه ۷ سوره سجده می فرماید از روح خود در او دمیدم؛ که همگی بیانگر کرامت و ارزش والای انسانی است؛ اما با وجود این موارد ویژگی هایی چون خصوصیات جسمانی ـ روانی و وضعیت آسیب پذیر کودک، بعضاً نگاه شیءگونه و وابستگی به خانواده باعث شده تا کرامت ذاتی او با توجه به تاریخچه سوءاستفاده از ایشان در معرض نقض قرار بگیرد. همچنین متأسفانه به کرات دیده می شود که والدین در طی فرآیند رشد و تربیت کودک از این وظیفه و تکلیف خـویش غافل می شوند و با اِعمال خشونت علیه کودک به حریم خصوصی کودک و جسم و روانش که بنا بر اصـل کرامت، منطقه ممنوعه تعرض است، متعرض می شوند و موجبات نقض حیثیت و کرامت ذاتی کودک را فراهم می آورند.⁵⁰ در این راستا نگاه ابزاری به کودک و تصاویرش و سوءاستفاده از آنها مانند کودکان تأثیرگذار در فضای مجازی را، می توان مفری برای نقض کرامت ذاتی کودک و ابزاری برای پیشبرد اهداف اشخاص به حساب آورد.

۲-۲-۵- خشونت روانی علیه کودک

مطابق تعریف سازمان بهداشت جهانی: «کودک آزاری عبارت است از آسیب یا تهدید سلامت جسم و روان یا سعادت و رفاه و بهزیستی کودک به دست والدین یا افرادی که نسبت به او مسئول هستند.» بر اساس این تعریف می توان نتیجه گرفت نخست اینکه خشونت علیه کودک تنها خشونت فیزیکی و فعال نیست و دوم اینکه بی توجهی به تعلیم و تربیت و در معرض خطر قرار دادن سلامت روان او نیز خشونت محسوب می شود. تجربه خشونت از هر قسم به ویژه روانی در دوران کودکی ممکن است عواقب طولانی مدت داشته باشد و گذرگاهی به سوی تمامی آسیب های فردی و اجتماعی برای کودک بگشاید. موضوعی که باید به آن توجه کرد این است که احتمال خطر خشونت علیه کودکان در هر محیطی، از جمله در محیط دیجیتال و فضای مجازی وجود دارد. در صورتی که تصویر کودک پی در پی در فضای مجازی منتشر شود و یا او را تبدیل به کودک کار اینستاگرامی کند می تواند منجر به خشونت روانی علیه او شود. دوران طفولیت و قبل از بلوغ مقطع بسیار مهمی است که رفتار طفل را شکل می دهد و آثار جدی بر شخصیت او در بزرگسالی می گذارد یکی از آثار روانی که ممکن است در اثر انتشار تصویر طفل اتفاق بیفتد احساس سرخوردگی و کاهش عزت نفس آنهاست.⁵¹ همچنین ممکن است در سنین نوجوانی و جوانانی ایشان را در معرض تحقیر، توهین و عمل برچسب زنی قرار دهد. به عنوان نمونه می توان به پرونده دختر اتریشی اشاره کرد. زمانی که این دختر به سن قانونی رسید از والدینش به علت منتشر کردن تصاویر نامناسب او در زمان طفولیتش مانند زمان استحمام و ... شکایت کرد. این تصاویر باعث خجالت او در دوران بزرگسالی شده بودند؛ زیرا که به وسیله آن تصاویرِ نامناسب، مورد تمسخر همکلاسی ها و دوستان خود قرار گرفته بود. بسیاری از روانشناسان معتقدند هنگامی که فرد بزرگسال متوجه شود در دوران طفولیت مورد سوءاستفاده قرار گرفته دچار مشکلات روحی و روانی می شود. همچنین آنچه کارشناسان و متخصصان علوم تربیتی و روانشناسان و سازمان های حمایت از کودکان را، از گسترش سرطان گونه انتشار عکس کودک در فضای مجازی نگران کرده است مسائلی چون توجه به ظاهر و مد و تجمل پرستی، عدم رشد روانی و روحی و شخصیتی کودک، دور شدن از درس و اُفت تحصیلی و حتی ترک تحصیل، تن دادن به هر کاری برای کسب ثروت بیشتر و احساس سرخوردگی بعد از بزرگ شدن است.⁵² این موارد را می توان مصداقی از کودک آزاری روانی دانست؛ به همین دلیل چه بسا ساده انگاریِ مسئله انتشار تصویر کودک می تواند آثار مخربی بر بزرگسالی کودک بگذارد. خوشبختانه در قانون حمایت از اطفال و نوجوانان مصوب ۹۹ تعریف جامعی از سوء رفتار بیان گردیده است. در ماده ۳ بند ج آن خشونت علیه کودک را به صورت مطلق بیان نموده و هر نوع خشونت علیه کودک را موجب مداخله قانون دانسته است که می توان با تفسیر موسع و حمایت گونه سوءاستفاده از تصویر کودک را با توجه به عواقب آشکارش، خشونت روانی علیه کودک تلقی کرد. در بین کنوانسیون های اروپایی کنوانسیون حقوق بشر اروپا⁵³ در اصل ۳ خود رفتارهای تحقیرآمیز و شامل خشونت را علیه افراد ممنوع کرده است.

۳- حد و مرز انتشار تصویر کودک در فضای مجازی و موارد مجاز استفاده از آن

با توجه به ضرورت طرح و تبیین حق تصویر کودک در فضای مجازی و عواقب انتشار آن، این پرسش به میان می آید که آیا انتشار تصویر کودک در فضای مجازی به صورت مطلق ممنوع است؟ حد و مرز انتشار تصویر در فضای مجازی تا کجاست؟ و شرایط استفاده مجاز از تصویر کودک چیست؟ به طور کلی در این راستا مهم ترین مبنایی که به هنگام انتشار تصویر کودک در فضای مجازی باید در نظر گرفت مصلحت کودک است. باید دید آیا انتشار تصویر کودک در راستای مصالح عالیه او هست یا خیر؟ یکی از مهم ترین اصول حاکم بر کنوانسیون حقوق کودک ۱۹۸۹ و همچنین معیار سنجش تصمیم گیری اولیای کودک⁵⁴ رعایت مصالح عالیه او است. به نظر می رسد مصلحت مفهومی منعطف بوده و چتری است که گسترده آن بر سایر حقوق کودک کشیده شده و در سیاقی بکار رفته است که تعارض بین حقوق متفاوت و متعارض یک کودک را تعیین می کند.⁵⁵ برای تعیین معیار مصلحت نیز باید دانست هر امری که باعث پیشرفت و تکامل انسان نابالغ به انسان بالغ شود معیار مصلحت بوده و هر چیزی که موجب خلل در این روند طبیعی و حرکت جوهری شود، مصداق عدم مصلحت است.⁵⁶ در راستای این مصلحت باید دانست که گاهی انتشار تصویر کودک در فضای مجازی به طور مطلق جایز نیست و آن زمانی است که با انتشار تصویر، کودک در معرض تحقیر و توهین و برچسب زنی قرار می گیرد و یا تصویر منتشر شده، کودک را در شرایط نامناسب نشان می دهد و یا انتشار تصویر آسیب های روحی و روانی را برای کودک به دنبال دارد؛ اما در برخی مواقع چاره ای جز انتشار تصویر کودک وجود ندارد به همین دلیل انتشار تصویر کودک باید با ملاحظاتی همراه باشد. بدین ترتیب انتشار تصویر کودک در برخی از موارد در هیچ صورتی روا نبوده و در بعضی موارد با وجود شرایطی انتشار تصویر ایشان مجاز است. از این رو در اقلیم حقوقی باید به دنبال شرایط قانونی گشت که انتشار تصویر کودک را مجاز دانسته و آسیبی به او نرساند و موجب تعرض به حقوق او نشود.

اولین مؤلفه مهم برای انتشار مجاز تصویر کودک که در بسیاری از توصیه نامه ها و مقررات معدود کشورهایی از جمله انگلستان و آمریکا آمده و تا حدودی توانسته چهارچوبی مدون برای انتشار تصویر کودک فراهم آورد؛ کسب رضایت اعم از کتبی یا شفاهی از والدین، سرپرست و یا قیم کودک پیش از انتشار تصویر اوست. به عنوان مثال در مقررات انگلستان هرچند حداقل سن کار ۱۳ سال تعیین شده است⁵⁷؛ اما برای برخی از شغل ها مانند بازیگری کودک، نمایش ها و مدلینگ استثنائاتی قائل بوده و این موارد برای کودکان زیر ۱۳ سال مجاز دانسته شده است. بدیهی است زمانی که طفل در عرصه مدلینگ اجازه فعالیت دارد به طور ضمنی اجازه تصویربرداری از او نیز وجود داشته و حق تصویر او در این بین در معرض نقض قرار دارد؛ به همین دلیل انگلستان به راحتی اجازه این اقدامات را نداده و کودکان تحت شرایطی می توانند به فعالیت های مذکور بپردازند. از جمله اقداماتی که باید انجام شود این است که کارفرمای کودک باید از شورای محل اقامت او اجازه نامه⁵⁸ اخذ کند و اجرای هر یک از فعالیت ها و تصویربرداری ها باید با حضور والدین و یا سرپرست قانونی طفل انجام گیرد. همچنین اگر کودک در سنی باشد که به مدرسه می رود و این تصویربرداری منجر به غیبت کودک از مدرسه شود رضایت نامه مدیر مدرسه نیز باید ضمیمه سایر مدارک شود.

همچنین در آمریکا قانون محافظت از حریم خصوصی آنلاین کودکان⁵⁹ مصوب ۱۹۹۸ بر جمع آوری و افشای داده های آنلاین مربوط به کودکان زیر سیزده سال حاکم است. هدف این قانون این است که کنترل حریم خصوصی فرزند را به والدین بدهد تا والدین بتوانند با استفاده از رضایت نامه، حریم خصوصی فرزندان خود را کنترل کنند. این قانون به طور ویژه برای وب سایت ها، سرویس های آنلاین و برنامه های اینترنتی اعمال می شود که محتوای آنها یا محصولاتشان «برای کودکان زیر ۱۳ سال» باشد. این قانون والدین را در نقش سرپرست و محافظانی برای اطلاعات شخصی کودک قرار داده و رضایت آنان را برای انتشار اطلاعات کودک لازم دانسته است. همان طور که بندهای پیشین نیز ملاحظه شد در اکثر قوانین حمایتی از کودک در فضای مجازی رضایت والدین ضروری دانسته شده است؛ هرچند الزام به اخذ رضایت یکی از گام های مهم دولت ها برای حمایت از کودکان در فضای مجازی بوده اما ذکر این نکته خالی از لطف نیست که در بسیاری از موارد والدین خود ناقضان حقوق کودکشان هستند و تنها در نظر گرفتن مؤلفه رضایت برای حمایت کافی نخواهد بود.

عدم انتشار هویت کودک را می توان دومین شیوه در خصوص شرایط مجاز استفاده از تصویر کودک دانست. در بسیاری از موارد صرفاً انتشار تصویر کودک کفایت کرده و لزومی به انتشار اطلاعات مربوط به هویت کودک به همراه تصویر او نیست. از این رو چه بسا رعایت این نکته کوچک اما کلیدی از بسیاری از آسیب ها و نقض حق ها جلوگیری کند.⁶⁰

سومین موضوع عدم انتشار تصاویر نامناسب از کودکان است. در مواردی که چاره ای جز انتشار تصویر کودک وجود ندارد شایسته این است که تصویری که از کودک منتشر می شود منطبق با موازین شرعی باشد و هرگونه تصویری از کودک که نشان دهنده وضعیت و پوششی نامناسب است منتشر نشود. بدین ترتیب ایده نوشتار حاضر این است که با به رسمیت شناختن چهارچوبی که متَصِّف به انتشار رضایت مندانه، آگاهانه، ضروری و متناسب است؛ شرایط موجه و مجازی ایجاد نموده تا بدون لطمه واردکردن به حقوق کودکان تصاویرشان منتشر شود.

۴- راهکارها و پیشنهادهای حمایتی از حق بر تصویر کودکان در فضای مجازی

با تبیین حق بر تصویر کودکان در فضای مجازی و با بیان موارد نقض این حق و آسیب های آن، در راستای حمایت از این حق برای کودکان و رسیدن به یک نظام مدون و مستقل حقوقی که مطابق با معیارها و اصول حاکم بر قوانین ایران است به بیان راهکارها و پیشنهاد های حمایت از حق تصویر در فضای مجازی می پردازیم.

۴-۱- فرهنگ سازی با ابزار آموزش و نظارت

نخستین و بهترین راهکار فرهنگ سازی، آگاه ساختن والدین و جامعه در خصوص وجود این حق برای کودکان در عصر ارتباطات است؛ و از آنجایی که بسیاری از خانواده ها حتی از وجود چنین حقی برای کودک اطلاع ندارند، دولت می تواند در این راستا به تأمین منابع آموزشی بپردازد. این فرهنگ سازی می تواند به وسیله مدارس و سایر محیط های آموزشی و سپس به وسیله شبکه های اجتماعی و رسانه ها انجام شود. در خصوص کودکان سیزده تا هجده سال که خود اقدام به انتشار می کنند، می توان بسته های آموزشی را با محوریت عدم انتشار تصویر در فضای مجازی ارائه نمود تا با آگاهی اقدام به انتشار تصویر خود کنند. همچنین با استفاده از متخصصین حقوق کودک کتاب های درسی در جهت حمایت از حقوق کودکان تألیف شود.

دوم اینکه برای انتشار تصاویر کودک لازم است در تنظیمات شبکه های اجتماعی تغییر ایجاد کرده و تصاویر کودکان به صورت عمومی منتشر نشود بلکه آنها را با گروه کوچکی از نزدیکان مورد اعتماد به اشتراک بگذارند.

سوم اینکه والدین یا منتشرکنندگان تصاویر کودک قبل از انتشار عکس یا ویدیوی کودک او را به عنوان فرد بزرگسالی تصور کنند که آیا او در آینده از دیدن چنین تصویری آزرده نخواهد شد؟

چهارم اینکه هیچ گونه تصویر عریانی از کودک را نباید منتشر کنند. پیش تر به عدم انتشار تصاویر برهنه کودکان و آسیب های آن اشاره شد.

از راهکارهای نظارتی می توان به اقدامات گزارش دهی اشاره کرد. کمیته حقوق کودک تأکید فراوان بر اجرای این سازکار دارد. به نحوی که توصیه می کند همه کشورهای عضو کنوانسیون حقوق کودک می بایست سیستم گزارش دهی قابل دسترسی را در جهت گزارش هرگونه خشونت نسبت به کودکان اجرایی نمایند؛ که در صورت مشاهده هرگونه سوءاستفاده از تصاویر کودک در فضای مجازی می توان از این سازکار استفاده کرد.

۴-۲- حمایت تقنینی

بر مخاطب آشنا با ادبیات حقوقی پوشیده نیست که متأسفانه کودک ایرانی از حمایت صریح قانونی برای حفاظت در برابر آسیب های فضای مجازی برخوردار نیست و قوانین موجود، قوانینی کلی هستند که حمایت کافی را از حق تصویر او به عمل نمی آورند. لذا قانون گذاری یک اصل مهم و قابل توجه در عصر حاضر برای حمایت و حفاظت از حقوق کودکان و رعایت منافع عالیه آنان در فضای مجازی است. بی شک حمایت قانون گذار از کودکان باید در قالب تصویب قوانین خاص و افتراقی و ویژه نمایان شود. این عمل در جامعه می تواند منجر به توسعه فرهنگ احترام به حقوق کودکان نیز گردد. تدوین قوانین در راستای حفاظت از حق تصویر کودکان در فضای مجازی می تواند نتیجه مؤثر و مهمی در جلوگیری از نقض این حق داشته باشد. ایران از جمله کشورهایی است که نه تنها نقض حق بر تصویر کودک در فضای مجازی را جرم انگاری نکرده است بلکه حتی قانون منسجمی برای حمایت همه جانبه از کودکان در این فضا وضع ننموده است؛ بنابراین با توجه به اهمیت ضرورت حمایت از این حق، در اولین گام تدوین قوانین در جهت منافع عالیه کودک همراه با ضمانت اجراهای مناسب می تواند راهکار مناسبی باشد. به موجب این قوانین می توان سرپرستان کودکان را ملزم نمود تا از کودک خود در فضای مجازی مراقبت نمایند و محافظت از اطلاعات شخصی را به کودکان خود آموزش بدهند.

افزون بر آن باید برای سوءاستفاده های احتمالی نیز کیفر قرار داده و میان موارد مختلف انتشار تصویر کودک برای وضع ضمانت اجراها تفکیک قائل شد. ضمانت اجراها می توانند با توجه به هدف انتشار (نداشتن آگاهی و یا به قصد سوءاستفاده) و نوع تصویر (توجه به موقعیتی که کودک در آن قرار داشته و تصویر او منتشر شده) تعیین شود. به عنوان نمونه اگر انتشاردهندگان والدینی باشند که هیچ گونه سوءنیتی نداشته و به دلیل علاقه به فرزند خود تصویر او را منتشر کرده اند می توان برای آنها جریمه مالی تعیین کرد و مجازات آنها با اشخاصی که برای مقاصد اقتصادی و تجاری یا سایر سوءاستفاده ها تصویر کودک را منتشر نموده اند متفاوت باشد. علاوه بر آن همان طور که پیش تر بیان شد یکی از منتشرکنندگان تصویر خودِ نوجوانان هستند. نوجوانان گاهی صلاح و مصلحت خود را نمی دانند و در سنین حساس نوجوانی به تقلید از تأثیرگذاران فضای مجازی یا به دلیل سطحی نگری که در این فضا وجود دارد اطلاعات خود را منتشر می کنند. به همین دلیل باید مانند بسیاری از کشورها برای سن ورود نوجوانان به فضای مجازی و داشتن صفحه شخصی قوانین حمایت گونه ای تدوین نمود و به موجب این قوانین حضور نوجوانان را در این فضا با محدودیت های مثبت مواجه کرد.

نتیجه گیری

حق بر تصویر کودک در فضای مجازی یکی از ابعاد جدید حقوق کودکان و یکی از حق های کمتر شناخته شده در عصر ارتباطات است. حق بر تصویر شامل چگونگی تصویربرداری، تصویربرداری یا عدم تصویربرداری، انتشار و در نهایت استفاده از تصویر می شود. این حق برای کودکان به مثابه بزرگسالان قابل احترام است و چه بسا که نقض آن، آسیب های فراوانی از جمله به خطر افتادن سلامت روان، سرقت هویت، نقض حریم خصوصی، احتمال به خطر افتادن آینده کاری و شغلی کودکان، مخدوش شدن استقلال کودک و ... برای کودک به همراه دارد. از موارد نقض این حق می توان به انتشار تصویر با حسن نیت و عدم آگاهی توسط والدین، انتشار و بهره کشی اقتصادی از تصاویر کودکان با سوءنیت و علم والدین، انتشار تصاویر مستهجن کودکان برای پورنوگرافی، انتشار تصاویر کودکان برای چالش های «کودک زیبا» در فضای مجازی و انتشار تصاویر کودکان با وضعیت خاص اشاره کرد. نظر به اینکه اصل، ممنوعیت انتشار تصاویر کودک است مگر به سبب وجود مصلحتی در انتشار تصویر او، لذا پیش از انتشار تصاویر، منتشر کردن اطلاعات و هر نوع تصویرسازی عمومی از کودک، نیازمند توجیه این ضرورت هست؛ اما یافته ها حاکی از این است که در کنار این اصل می توان با در نظر گرفتن عناصری چون رضایت، ضرورت و عدم انتشار هویت کودک، تصویر او را منتشر نمود به گونه ای که انتشار تصاویر مغایر با حقوقشان نباشد.

به علاوه با توجه به پراکنده بودن قوانین موجود در نظام حقوقی ایران در این پژوهش سعی بر این بود تا با نگاهی بر قوانین سایر کشورها از این حق حمایت شود تا هر چه زودتر قوانینی برای جلوگیری از بردگیِ مدرن کودکان در فضای مجازی وضع و اجرایی شود. لذا راهکارهایی برای حمایت از کودک در فضای مجازی ارائه گردیده است. این راهکارها به عنوان متداول ترین، رایج ترین و مهم ترین راهکارهای حقوقی در حمایت از حق بر تصویر کودک شناسایی شده اند که عبارت اند از: آموزش، فرهنگ سازی، تغییر تنظیمات صفحه شخصی به هنگام انتشار، توجیه ضرورت انتشار تصویر، ایجاد سیستم گزارش دهی زمان نقض این حق که می توان آنها را از جمله راهکارهای حمایتی به شمار آورد. علاوه بر آن جرم انگاری افتراقی انتشار تصویر کودک در فضای مجازی و کیفرگذاری برای آنها به این منظور که حقوق کودکان را در برابر آسیب های این فضا تضمین کند از جمله راهکارهایی است که اولیای قانون برای حمایت همه جانبه از کودک به ویژه حق تصویرش در این فضا می توانند لحاظ کنند.