نوع مقاله : علمی- پژوهشی
تازه های تحقیق
برگرفته از پایان نامه کارشناسی ارشد با عنوان «مدلینگ زنان در نظام فقهی و حقوقی ایران»، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه خوارزمی. تهران. ایران.
حامی مالی:
این مقاله هیچ حامی مالی ندارد.
قدردانی:
بدین وسیله از آقای دکتر یوسف قنبری بابت همکاری در تهیه و نگارش این پژوهش سپاسگزاری می شود.
مشارکت نویسندگان:
محمد قاسم تنگستانی: روش شناسی، نوشتن - بررسی و ویرایش، نظارت.
فائزه ورمزیار: مفهوم سازی، روش شناسی، تحلیل، تحقیق و بررسی، منابع، نوشتن - پیش نویس اصلی، نوشتن - بررسی و ویرایش، نظارت، مدیریت پروژه.
تعارض منافع:
بنابر اظهار نویسندگان این مقاله تعارض منافع ندارد.
عنوان مقاله English
نویسندگان English
Modeling has become popular in many societies today as one of the advertising arms of the fashion industry. Women are one of the important elements in this activity. Women's modeling has become one of the most challenging issues with the expansion of cyberspace in Iran. This research, by taking a descriptive-analytical method with a practical purpose and by collecting information from library and Internet sources, seeks to explain the gaps in the field of women's modeling in the Iranian legal system and to provide related proposals. This is done by examining the licenses, restrictions, and prohibitions of women's modeling in Iranian law. Based on the findings of this study, in the Iranian legal system, specific rules and regulations for Women's modeling are not specifically provided. Of course, there are rules and regulations in the fields of fashion and clothing, advertising, and cyberspace, which may include some types of modeling. From the present study, it can be concluded that the Iranian legal system does not have a specific approach to modeling and the legal gap in this regard is tangible. The recent reality has caused Women's modeling, which has emerged as a social phenomenon, to lead to undesirable results if not guided and monitored properly.
کلیدواژهها English
مقدمه
یکی از محصولات نظام سرمایه داری، مُد است که از آن با عنوان صنعت مُد یاد می شود. در فرآیند تولید و ساخت صنعت مُد تقریباً سی میلیون نفر در سراسر جهان استخدام می شوند که از این میزان، هفتادوپنج تا نود درصد زنان هستند.1 زنان به عنوان محور و نقطه مرکزی این صنعت بوده و بزرگ ترین جامعه هدف این صنعت نیز به شمار می روند. بر همین اساس آنها یکی از نیروهای مؤثر در گسترش مُد و مدگرایی معرفی می شوند.
مسائل مرتبط با زنان از دیرباز تاکنون از امور حساس و مورد مناقشه دست اندرکاران امر تقنین و مفسران در ایران بوده است. به جهت ارتباط تنگاتنگی که آنها با صنعت مُد و حرفه مدلینگ دارند این صنعت در ایران همانند سایر کشورهای غربی به رسمیت شناخته نشده اما در دو دهه اخیر توجه ها به این حوزه از باب رد یا قبول آن بیشتر شده است. امروزه در ایران شکل سازمان دهی شده مدلینگ زنان در سه بخش مدل عکاسی، تیزرهای تبلیغاتی و نمایش های مُد قابل مشاهده است. این پدیده به صورت جریانی رو به رشد و فراگیر درآمده است که بخش عظیمی از فعالیت های آنها به صورت زیرزمینی انجام می گیرد. توسعه فعالیت مدلینگ زنان همراه با ابهام های بسیاری که در دامنه فعالیتی زنانِ مدل در قوانین مشهود است، پیامدهای بسیاری را در کشور بر جای می گذارد.
با توجه به فقدان پژوهشی علمی و جامع در حوزه مدلینگ به ویژه مدلینگ زنان در ایران و بررسی ابعاد قانونی آن، پژوهش پیشِ رو با بررسی و تبیین قوانین مرتبط درصدد پاسخ به این پرسش است که «مدلینگ زنان در نظام حقوقی ایران چه جایگاهی دارد؟». شکل گیری پژوهش حاضر بر پایه این فرضیه است که مقررات پراکنده ای در حوزه های مرتبط با مدلینگ در نظام حقوقی ایران وجود دارد، اما به طور خاص به مدلینگ پرداخته نشده است. نگارندگان کوشیده اند که مقاله پیشِ رو بر محور این هدف پیش رود: ابتدا جواز، محدودیت ها و ممنوعیت های مدلینگ زنان در نظام حقوقی ایران مورد بررسی قرار گیرد، سپس به تبیین خلأهای موجود در حوزه مدلینگ زنان در قوانین ایران و ارائه پیشنهادهای مربوط به آن بپردازد.
امروزه با ورود مدلینگ به ایران در شکل های مختلف و همچنین ظرفیت ایجاد شده در شبکه های اجتماعیِ تصویر محور، صنعت مدلینگ بر بستر این رسانه های اجتماعی به ویژه اینستاگرام به ابزاری برای ارائه سبک زندگی تبدیل شده است. عدم وجود قوانین مدون در این حوزه اهمیت مطالعه این پژوهش را بیش ازپیش مشخص می کند. لذا با توجه به اینکه جایگاه مدلینگ زنان در قوانین جمهوری اسلامی ایران تاکنون در قالب پژوهش مورد بررسی قرار نگرفته است، پژوهش حاضر برای نخستین بار درصدد تبیین آن است. البته آثار مختلفی در حوزه مُدگرایی و صنعت مُد به رشته تحریر درآمده است که خوانش آنها بر ذهن پژوهشگر در جهت انجام تحقیق حاضر مؤثر است اما در این تحقیقات پرسش موردنظر در پژوهش حاضر پاسخ داده نمی شوند. با توجه به اینکه هیچ پیشینه پژوهشی مورد مطالعه خود را مدلینگ زنان در نظام حقوقی ایران قرار نداده است و با توجه به خلأ علمی که در این زمینه وجود دارد نگارنده در این تحقیق بر آن است ابتدا مفهوم مدلینگ را به طورکلی مورد بررسی قرار داده، در نهایت جایگاه مدلینگ زنان را در نظام حقوقی ایران تبیین نماید.
از دشواری های انجام پژوهش حاضر عدم همکاری مسئولین قضایی برای در اختیار گذاشتن نمونه آرای دادگاه ها و مصاحبه در رابطه با پرونده های مرتبط با مدلینگ بود.
پژوهش حاضر ابتدا در مبحث نخست، به مفهوم شناسی در حوزه مدلینگ می پردازد. سپس در مبحث دوم به توصیف انواع مدلینگ پرداخته، مبحث سوم ابعاد حقوقی مدلینگ در ایران را مورد کندوکاو قرار داده و مبحث چهارم نیز به مطالعه تطبیقی اختصاص می یابد. بخش نهایی کار با نتیجه گیری و ارائه پیشنهادهای برخاسته از تحقیق و پیشنهاد به سایر پژوهشگران به پایان می رسد.
شناخت مفهوم مدلینگ به عنوان زیرشاخه ای از علم بازاریابی (تبلیغات) مستلزم داشتن درک صحیحی از مفاهیم هنر ـ صنعت مُد، مدل یا مانکن و بازاریابی است؛ لذا در این مبحث ابتدا طی سه گفتار به بررسی این مفاهیم پرداخته شده است. سپس در گفتار چهارم مفهوم مدلینگ مورد کندوکاو قرارگرفته است.
صنعت مُد بخشی از یک پدیده بزرگ اجتماعی و فرهنگی است که به عنوان «سیستم مد»2 شناخته می شود،3 مفهومی که نه تنها تجارت مُد بلکه هنر مُد و نه تنها تولید بلکه مصرف را نیز شامل می شود.4 سیستمی که در به رسمیت شناختن طراحی، تولید، مصرف و اداره5 مُد و همچنین رابطه مصرف کننده با مُد و نقشی که مُد در فرهنگ معاصر ما ایفا می کند، ممارست دارد. این سیستم تقویم سالانه داشته و روش و زبان خاص خود را دارد.6 در دهه های اخیر یکی از بزرگ ترین صنایع مصرفی جهان به شمار می رود.7 این صنعت چند میلیارد دلاری با بازتاب های اجتماعی و اقتصادی زیادی در سراسر جهان8 مدام در حال دگرگونی است.9 پیش بینی و پیگیری روند مُد در این صنعتِ منحصربه فرد دشوار بوده، نظارت مؤثر بر روند آن و مدیریت زنجیره تأمین10 نیز چالش برانگیز است.11
صنعت مُد از پیچیده ترین شبکه های تولید جهانی و زنجیره های تأمین بسیار پراکنده است.12 تعاملات مختلفی که در فضای آن رخ می دهد بیشتر شبیه به یک تار عنکبوت است تا یک جریان خطی.13 تعبیر تار عنکبوت از صنعت مُد به خوبی نشانگر این است که مُد به نیرویی قدرتمند در جهان معاصر تبدیل شده است.14 این صنعت گاهی می تواند به دو قسمت تقسیم شود: صنعت مُد که شامل «مُد سطح بالا»15 بوده و صنعت پوشاک که شامل «مُد انبوه» است.16 به نظر می رسد که امروزه این دو باهم آمیخته شده و به راحتی قابل تفکیک نیستند.17
گاهی از صنعت مُد تحت عنوان هنر ـ صنعت مُد یاد می شود؛ زیرا هنر جزء لاینفک این صنعت به شمار می رود. در صنعت مُد، طراح بازار انبوه به احتمال زیاد یک صنعتگر است، در حالی که طراح مُد لوکس به طور کلی یک هنرمند ـ صنعتگر و گاهی اوقات، یک هنرمندِ پست مدرن است.18
۱-۲- مدل یا مانکن
ایده مدل به کلمه لاتین (Modulus) به معنای استاندارد برمی گردد. مدل در قرن شانزدهم به فرانسه به شکل (Modèle) منتقل شد و پس از مدت کوتاهی به زبان انگلیسی به شکل (Model) نیز رسید. این واژه در حوزه مُد برای «مدل های زنده مُد» کاربرد دارد.19 معمولاً در برداشت کُنه این واژه سردرگمی وجود دارد زیرا دارای معنای دوگانه «مدل لباس» و «زن مدل» بود.20 در زبان عامیانه فارسی برای معرفی افرادی که در حرفه مدلینگ مشغول به کار هستند از واژه های «مدل» و «مانکن» استفاده می شود. اصطلاح «مدل» در زبان فارسی از واژه فرانسوی آن گرفته شده و در فرهنگ لغت دهخدا با معانی «الگو، نمونه»21 آمده است. مانکن در زبان فرانسوی به شکل (Mannequin) بوده و به آدمک های دست سازی که خیاطان در کارهای خود درگذشته از آنها بهره می بردند و همچنین مدل های زنده در مُد اشاره دارد در حالی که در زبان انگلیسی هر یک از این اَشکال اصطلاحات خاص خود را دارند.22 مانکن در فرهنگ لغت دهخدا مفهومی منطبق با تعریف این واژه در زبان فرانسوی دارد.
مدل ها اصلی ترین راه ارتباط برندها با مشتریانشان محسوب می گردند. آنها با ایجاد جذابیت در مارک های تجاری موجب ترویج مصرف می شوند.23 البته تعداد بسیار کمی از مدل ها می توانند مانند سیندیکر اوفورد24 و جیجی حدید25 قراردادهای چند میلیون دلاری منعقد نمایند.
افراد مدل به طور معمول در لباس فروشی ها، آموزشگاه ها، دانشکده های هنر و... استخدام می شوند.26 اکثراً به طور نیمه وقت کار کرده و برنامه کاری غیرقابل پیش بینی دارند. بسیاری از آنها دوره های بیکاری را تجربه می کنند. کار مدل ها می تواند طاقت فرسا و استرس زا باشد. میزان ساعت کاری مدل ها بستگی به وظیفه شغلی آنها دارد. متوسط دستمزد ساعتی مدل ها در ایالات متحده ۱۳.۶۳ دلار در ماه مه ۲۰۱۹ بود.27 گرچه اغلب برای مدل شدن هیچ مدرک تحصیلی رسمی لازم نیست اما مقررات خاص برای یک مدل به مشتری بستگی دارد. با این حال اکثر مدل ها باید از نظر قد، وزن و اندازه لباس در محدوده خاصی باشند.28
۱-۳- بازاریابی
در بین فعالیت های مختلف کسب وکار، بیش از همه بازاریابی با مشتری سروکار دارد.29 کاتلر، بازاریابی را به عنوان فرآیندی مدیریتی ـ اجتماعی دانسته که افراد و گروه ها توسط آن از طریق تولید و مبادله کالا با یکدیگر، به تأمین نیازها و خواسته های خود اقدام می کنند.30 بازاریابی می تواند زمینه ساز گسترش مبادلات کالاهای تولیدشده در زمینه مُد و توسعه حرفه مدلینگ باشد. مهم ترین بخشی که صنعت مُد در بازاریابی توانسته از آن بهره ببرد، تبلیغات است. تبلیغات یکی از کلیدی ترین عناصر پیشبردی در دست سرمایه گذاران و مدیران فروش در صنعت مُد می باشد که برای ترغیب جامعه هدف به سمت خرید از آن بهره می برند.
تبلیغات نوعی از ارتباطات اجتماعی است که با قصد آگاهی و شناخت بهتر و در اکثر مواقع مُجاب کردن دریافت کننده پیغامِ تبلیغ برای پذیرش یک دیدگاه یا رویکرد رفتاری مشخصی طرح ریزی شده و به کار گرفته می شوند.31 به طور عمده هدف آن را در ایجاد تصویر از محصول و ترغیب افراد مصرف کننده به خرید خلاصه می کنند.32 مدلینگ یکی از انواع تبلیغات در هنر ـ صنعت مُد به شمار می آید که برای به ثمر رساندن تمام برنامه های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، صنعتی و ... در چرخه مُد به کار می رود.
۱-۴- مدلینگ
مدلینگ در حقیقت معنای بسیار ویژه ای در صنعت مُد دارد.33 اصطلاحی که از واژه مدل گرفته شده و برای معرفی شغل افرادی که به عنوان مدل یا مانکن تصویر خود را جهت فروش محصولات قرض داده اند، به کار می رود.34 در هنر ـ صنعت مُد اغلب همه مدل ها با آژانس های مدل سازی قرارداد امضا می کنند. آژانس ها در ازای دریافت بخشی از درآمد مدل ها، آنها را به مشتری شناسانده و تبلیغ می کنند.35 گاهی تفاوت های کوچک و جزئی در افراد علاوه بر استانداردهای اساسیِ جذابیت باعث می شود که مشتریان یک مدل را به دیگری ترجیح دهند.36 گرچه مدلینگِ مُد «چهره» افراد مدل را به نرخ تجاری تبدیل می کند اما به نظر می رسد که مدلینگ همیشه با سلیقه عمومی مطابقت ندارد.37 در مدلینگ نیز همانند بازار هنر و یا موسیقی تعداد انگشت شماری از افراد با پاداش های بسیار سودآور به اوج می رسند.38
مارک ها برای به دست آوردن محبوبیت می خواهند توسط برترین مدل های محبوب معرفی شوند. با این حال رسانه های اجتماعی ممکن است بر این سیستم مرسوم تأثیر بگذارد.39 آژانس های تبلیغاتی همواره به دنبال چهره های جدید برای نمایندگی از مشتریان خود هستند. چهره های جدید در صنعت مُد با استفاده از معیارهای زیباشناختی دقیق (که اغلب موردانتقاد قرار می گیرند) انتخاب می شوند؛ زیرا آنها بازیگرانِ اصلی پیشرفت در صنعت مُد به شمار می آیند.40
امروزه رشد حرفه طراحی مُد و تأسیس خانه های مُد موجب شکل گیری الگویی شده است که طی آن سالیانه در بسیاری از کشورها دو بار مجموعه ای از کارها تولید می شود و به صورت دو فصل پاییز ـ زمستان و بهار ـ تابستان سازمان دهی شده و در معرض نمایش مشتریان ملی و بین المللی قرار می گیرد. طبق قوانین اتحادیه مُد سطح بالا4142 مجموعه های تولیدی در مدل های زنده نمایش داده می شوند.43 در حال حاضر این شیوه تحت عنوان هفته های مُد در بسیاری از کشورها حتی برخی کشورهای اسلامی چون اندونزی، مالزی و عربستان برگزار می گردد.
برجسته ترین هفته های مُد در چهار پایتخت مُد دنیا یعنی نیویورک، لندن، میلان و پاریس برگزار می شود. هفته های مُد رویدادی مهم در جهان تلقی شده که به عمده نمایش های آن از طریق اخبار تلویزیون و روزنامه ها پرداخته می شود. همچنین مجلات مُد مانند مجله ووگ44 کلکسیون های آنان را پوشش می دهند. هفته های مُد شامل رویدادهای متفاوتی است که ماهیت آن را نشان می دهد. فضای تأثیرگذار نمایش های مُد از عوامل مهم در تحرک بیشتر این رویداد است. به طوری که گاهی اوقات در این هفته ها تأثیر نمایش های مُد بیشتر از طرح ها است.45 علاوه بر این رویداد، عکاسی مُد نیز، راه مناسبی برای ارائه گفتمان جدید مُد به فرهنگ جهانیِ مد و ثبت تغییرات آن بوده است.46 در نتیجه انواع مختلفی از مدلینگ نیز خلق شده اند که با شیوه عکاسی مُد پوشش داده می شوند.
۲- انواع مدلینگ
پرطرفدارترین و شناخته شده ترین نوع فعالیت در حرفه مدلینگ در تصور بسیاری از افراد چاپ تصاویر مدل ها بر جلد یک مجله برتر در حوزه مُد و یا حرکت مدل ها بر ران وی47 است.48 درحالی که امروزه با رونق صنعت مُد و ظهور عکاسی از مُد، دامنه مدلینگ وسیع تر شده و صنعت مُد شاهد فعالیت مدلینگ در اَشکال مختلفی می باشد. برخی از انواع مدلینگ وجود دارد که در عمل، کسب درآمد بالاتری دارند.
در حقیقت درآمد عکس جلد یک مجله مُد شدن به طور قابل توجهی کمتر از مدل شدن برای یک تبلیغات تجاری یا کاتالوگ است. حقوق یک روز عکس برداری برای جلد مجله تنها برابر با حقوق یک ساعت فعالیت مدل برای کاتالوگ است.49 با وجود این عکس روی جلد مجله شدن نه تنها اعتباری برای مدل است بلکه می تواند به پیشرفت شغلی وی کمک کند زیرا اغلب اوقات حرفه مدلینگ از آنجا آغاز می شود. پس از آن مدل ها از فعالیت های منسجم تبلیغاتی گرفته تا کار با طراحان برتر50 در نمایش مُد کارهایی را انجام می دهد.51
در حال حاضر مدلینگ در اشکال مختلف جلوه می کند. یک مدل حق انتخاب های متعدد و متنوعی در زمینه این حرفه دارد. در تقسیم بندی مدلینگ بر اساس کارکرد سه دسته تجاری، تبلیغاتی و هنری دیده می شود. در مدلینگ تجاری علاوه بر برندسازی یکی از مهم ترین اهداف کسب سود و بهره برداری سریع می باشد، زمان به کارگیری مدل های تجاری در پیشبرد این هدف حائز اهمیت است. در تبلیغات، سرمایه گذاران به دنبال ایجاد سبک می باشند زیرا چرخه عمر سَبک، طولانی مدت بوده و بهره برداری نیز با چشم انداز آینده نگری است. مدل های تبلیغاتی به عنوان سفیران برند شناخته می شوند. یک مدل هنری برای هر هنرمند تجسمی به عنوان بخشی از فرایند خلاقیت مطرح می شود و مرجعی بصری برای شخصیت انسانی در یک اثر هنری ارائه می دهد. در مدلینگ هنری نیز مدل های برهنه نقش حیاتی دارند.
سن، سایز، رنگ پوست، تناسب اندام افراد مدل فاکتور هایی برای تقسیم بندی انواع مدلینگ است که ازجمله می توان به مدلینگ کودک، مدلینگ بالغ، مدلینگ سایز بزرگ، مدلینگ ریزاندام، مدلینگ متناسب، مدلینگ سیاه، مدلینگ تناسب اندام اشاره داشت. با توجه به اینکه زنان و مردان در زمینه مدلینگ مشغول به فعالیت هستند، فاکتور جنسیت نیز می تواند عامل تقسیم بندی مدلینگ به دو دسته «مدلینگ زنان» و «مدلینگ مردان» باشد.
امروزه در حرفه مدلینگ، زنان به عنوان بازیگرانی برای ارائه مد در بسیاری جوامع مشغول به کار هستند. در طول تاریخِ مدلینگ بسیاری از سوپر مدل ها زنان بوده اند. مدل های زن با داشتن شرایط هر یک از انواع مدلینگ می توانند به طور تخصصی در آن حوزه فعالیت کنند. زن بودن در مدلینگ نه تنها مانعی برای فعالیت زنان به عنوان مدل نیست بلکه به لحاظ جذابیت های ذاتی آنها در مواردی بیشتر موردتوجه قرار می گیرد. در حقیقت مدلینگ یکی از معدود مشاغلی است که زنان در آن نسبت به مردان درآمد بیشتری دارند.52 نرخ حقوق مدل های زن نسبت به مدل های مرد برای یک کار مشابه معمولاً دو تا سه برابر است. برای زنان در این حرفه قراردادهای «بزرگ» بیشتری وجود دارد که شرکت های لوازم آرایشی بیشترین هزینه را (در حد میلیون ها دلار) پرداخت می کنند. چنین قراردادهایی برای مردان وجود ندارد؛ همچنین بازارهای مُد مردانه به اندازه بازارهای لباس زنانه بزرگ و گسترده نیست.53
تقسیم بندی مدلینگ بر اساس نحوه ارائه نیز می تواند انجام گیرد که اَشکال متعددی را در برمی گیرد، برخی از مهم ترین انواع مدلینگ که تقسیم بندی آنها بر این مبنا استوار است، مدل سرمقاله، اینستاگرام و نمایش مد است. سرمقاله ها54 معتبرترین شکل مدلینگ هستند که برای فعالیت هر مدلِ مُد ضروری به شمار می آیند.55 مجموعه ای از تصاویر که در آن اغلب ژست های چشمگیر مدل ها، آرایش خاص مو و صورت آنها نیز از ابزار توصیف موضوع مُد هستند.56 اینستاگرام یک پلتفرم رسانه اجتماعی است که بر تصاویر و زیرنویس های کوتاه تمرکز دارد.57 در این رسانه هیچ صنعتی به اندازه مُد بزرگ نیست.58 مدل های اینستاگرام در نتیجۀ تعداد زیادی دنبال کننده که در اینستاگرام و سایر شبکه های اجتماعی دارند به شهرت رسیده اند. این مدل ها اغلب تلاش می کنند تا به اینفلوئنسر59 در شبکه های اجتماعی تبدیل شوند. رژه مد60 نیز نمایش دو ساله ای از مجموعه لباس های جدید بر تن های متحرک مدل ها در انظار تماشاگران است.61 که آن را هنرمندانه ترین صورت مدلینگ که مرتبط با صنعت مُد است، می خوانند.62 در هر رژه مُد جنبه روایی نیز وجود دارد. بدون شک، رابطه دنیای مُد با هنر خود را در نمایش های مُد نشان می دهد.63
۳- ابعاد حقوقی مدلینگ زنان در ایران
امر قانونگذارى در هر جامعه ای از کارکردهاى اولیه هر حکومتى است.64 از آنجا که حقوق به نظم قانونی و سازگاری نظام حقوقی با مصالح عمومی جامعه توجه دارد، در ایران به عنوان یک جامعه اسلامی عنصر مصلحت عامه و اهداف حکومت اسلامی امری ضروری به شمار می رود. مدلینگ این روزها به مثابه یک پدیده اجتماعی در جامعه ایران به چشم می خورد که در غیاب قوانین، ضوابط و کد های اخلاقی، می تواند اثرات مخربی داشته باشد.
در ایران نمی توان تعریف درستی از جایگاه مدلینگ در نظام حقوقی ارائه داد زیرا در قوانین و آثار حقوقی به اصول، محتوا و ابعاد این امر به طور جامع پرداخته نشده و به تبع تعریفی نیز برای آن ارائه نشده است. این در حالی است که جستجو در اینترنت نشان می دهد آژانس های مدلینگ تحت عنوان مرکز تخصصی مُد، مرکز مدلینگ ایران و ... در داخل کشور فعالیت دارند. اکنون برای یافتن وضعیت فعلی مدلینگ در نظام حقوقی ایران باید حوزه های مرتبط به این شغل و بسترهایی که در شکل گیری و رشد آن مؤثر است را مدنظر قرار داد تا بدین طریق به توصیف خوانش نظام حقوقی ایران از مدلینگ و به طور ویژه مدلینگ زنان پرداخت.
۳-۱- مدلینگ زنان در حوزه مُد و لباس
واقع آن است که مُد در جوامع بشری امروز علاوه بر ویژگی تمایز بخشی، در بین عامه مردم به نوعی نقش رسانه را دارد.65 صنعت مُد در دهه های اخیر ایران، از یک طرف با منطق اقتصادی و از طرفی دیگر با ملاحظات اجتماعی و سیاسی خاصی روبه رو بوده که آن را با چالش های بسیاری مواجه کرده است.66
حوزه مُد و لباس در سه شاخصه فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی گسترده است. قانون سامان دهی مُد و لباس در سال ۱۳۸۵ مشتمل بر یازده ماده و سه تبصره در کمیسیون فرهنگی مجلس هفتم شورای اسلامی به تصویب رسید، سپس شورای نگهبان آن را تأیید کرد. همچنین دولت با ابلاغ آئین نامه اجرایی آن در سال ۱۳۸۷ وظایف دستگاه های اجرایی برای اجرای این قانون را مشخص کرد.
ارزیابی قانون سامان دهی مُد و لباس مجلس شورای اسلامی نشان می دهد در راستای تحقق اهداف مصرح قانونی همچنین پس از تدوین آیین نامه اجرایی، اقداماتی صورت گرفت که توانست به عنوان عوامل تحریک کننده و بسترهای مؤثر در جهت آغاز فعالیت مدل های مُد در آن سال ها به شمار رود.
به پشتوانه این قانون نمایشگاه ها، جشنواره ها و تبلیغات تلویزیونی، ژورنال ها و... شکل گرفت که بسترهایی برای مدلینگ به شمار می روند. این قبیل اقدامات پویایی بیشتری در صنعت مُد ایجاد کرده و محرکی برای شکل گیری برخی از انواع مدلینگ هستند، مانند مدلینگ برای ژورنال های چادر یا مدل های تبلیغاتی و تجاری زنده که در حین برگزاری نمایشگاه های حجاب یا مُد و لباس در غرفه ها قابل مشاهده هستند.
همچنین در جهت اجرای مفاد قانون سامان دهی مُد و لباس شیوه نامه ای67 به موجب یکی از بندهای آیین نامه اجرایی تدوین شد. ماده پنج این شیوه نامه مربوط به شرایط نمایش طرح ها بود که به موجب آن نمایش طرح های لباس مربوط به حوزه عمومی اجتماعی در قالب عکس همچنین به وسیله مانکن زنده امکان پذیر گردید؛ اما رعایت برخی نکات الزامی گردید؛ مانکن زن ایرانی باید فاقد هرگونه آرایش چهره و ملزم به رعایت کامل حجاب در پوشش و عفاف در رفتار باشد. در استفاده از قالب های تصویری می بایست تصاویر طوری آماده گردند که محور اصلی آنها لباس موردنظر باشد. در نمایش با استفاده از مانکن زنده، تقلید از شیوه های اجرا به سبک غربی (نظیر کت واک) ممنوع است. در تبصره همین ماده نمایش زنده لباس در ایران فرصتی برای معرفی بهتر جدیدترین الگوهای طراحی شده پوشش معرفی شده است.
همچنین در شیوه نامه68 دیگری در رابطه با ضوابط آرایش مو، صورت و پوشش منطبق با فرهنگ اسلامی، اشاره گردید: آرایش می بایست در حد معمول بوده به طوری که جلوه آن لباس را در تصویر تحت تأثیر خود قرار ندهد. از زنان نباید استفاده ابزاری صورت گیرد، حالت های مانکن ها (فیگور) در تصاویر ارائه شده باید به گونه ای باشد که برجستگی های بدن جلب توجه ننموده و تصویر را تحت شعاع قرار ندهد.
در ادامه این روند در سال ۱۳۹۲ هم زمان با مراسم افتتاحیه سومین جشنواره مد و لباس که توسط کارگروه سامان دهی مُد و لباس وزارت ارشاد در محل تالار وحدت تهران برگزار شد در بخش نمایشگاهی علاوه بر مانکن های بی جان از مانکن های زنده نیز برای نشان دادن و تبلیغ لباس ها بهره برده بودند. این مدل های زنده مورد تأیید کارگروه سامان دهی مُد و لباس بودند.
لازم به ذکر است در همان سال دبیر کارگروه سامان دهی مُد و لباس از راه اندازی مرکز تخصصی ژورنال با سرمایه گذاری بخش خصوصی خبر داد و تصریح داشت مرکز آموزش مدلینگ و مرکز نمایش زنده به زودی راه اندازی می شود.69 بدین ترتیب مرجع صدور مجوز مدلینگ لباس در ایران کارگروه ساماندهی مُد و لباس بود.
دو سال پس از به رسمیت یافتن مدلینگ اتفاق های پیش بینی نشده ای مانند برگزاری نمایش زنده مُد به صورت مختلط توسط خانه مُد70 رخ داد که انتقادات فراوانی را برانگیخت؛ در این نمایش زنده مانتوهای ورزشگاهی ایران بر تن مدل های زن شد و آنها طرح ها را روی صحنه به نمایش درآوردند. یکی از این طرح ها پرچم ایران بود که کلمه «الله» از روی آن حذف و تصویر «یوزپلنگ ایرانی» جایگزین شده بود. همچنین استفاده از مدل های حاشیه دار و فاقد کارت صلاحیت در برگزاری برخی رویدادها، رفتارهای خارج از عُرفِ برخی شاغلان در عرصه مدلینگ یا دارای برچسب مدل در شبکه های اجتماعی و... موجب شد آیین نامه مربوطه لغو شود. در نهایت هرگونه فعالیتی در حوزه مدلینگ غیرقانونی اعلام شد. بدین سبب در سند مجموعه شاخص ها و ضوابط طراحی، تولید و تبلیغ لباس اجتماع بانوان در قسمت نظام تبلیغ لباس اجتماع بانوان تأکید شد: تبلیغ و معرفی کلیه طرح ها در قالب مانکن جامد انجام شده و از به کارگیری مدل زنده به هر نحوی در تبلیغ لباس، خودداری شود.
اشاره به تحولات یادشده از ابتدای قانون مند شدن مدل های زنده تا ممنوعیت فعالیت آنها موجب عیان شدن نقاط ضعف و قوت این روند می گردد. با توجه به اینکه مد و لباس امروزه با مدلینگ رابطه پیچیده ای برقرار کرده است لذا در این قانون عدم پرداختن به مسئله مدلینگ یکی از نقاط ضعف است به گونه ای که شیوه نامه ها و آیین نامه های مرتبط به این حوزه نیز که در جهت اجرای مفاد قانون مذکور تصویب شدند از قدرت و جامعیت لازم برای نظام مند کردن این فعالیت در چهارچوب های از پیش تعریف شده و مطابق با شرع برخوردار نبودند.
۳-۲- مدلینگ زنان در تبلیغات ایران
اغلب در تبلیغات از ابزارهای جلب توجه زیاد استفاده می شود؛ این ابزارها می تواند تصاویر، ویژگی های زبانی، طرح بندی71 و یا هر عامل دیگری باشد. مدلینگ یکی از ابزارهای تبلیغات در حوزه های مختلف به شمار می رود و قابلیت نمود در انواع مختلف تبلیغات را دارد.
بررسی مدلینگ در حوزه مُد نشان داد که این شغل از نظر کارگروه ساماندهی مُد و لباس از وجاهت قانونی برخوردار نیست. همچنین در حال حاضر استفاده از مانکن های زنده در فروشگاه ها و مغازه ها یا نمایش های مُد ممنوع است؛ به گونه ای هنجارشکنی محسوب شده و برخوردهای قانونی با آن صورت می گیرد. با وجود این وقتی نگاهی به تبلیغات انداخته می شود، در عمل مشاهده می شود که برای برخی انواع مدلینگ ممنوعیتی ایجاد نشده است. بررسی ها نشان می دهد که گاه برای نحوه حضور زنان در تبلیغات ضوابط و دستورالعمل هایی نیز تدوین شده است. لذا برای سازمان صادرکننده لازم الاجرا و تعهد آور است به طور مثال «ضوابط تولید آگهی های رادیویی و تلویزیونی» که شامل بندهای حمایتی و چهارچوب هایی مشخص نسبت به نوع حضور زنان در تبلیغات است.
در این گفتار سعی بر آن است که با بررسی برخی آیین نامه ها که محتمل الانطباق بر مدلینگ زنان می باشد، به تبیین جایگاه آن در حوزه تبلیغات ایران پرداخته شود.
تصویر زنان در تبلیغات ایران متأثر از شرایط سیاسی، اقتصادی و فرهنگی، فراز و نشیب های مختلف و خاصی را طی نموده است. در حقوق ایران قواعد ناظر بر تبلیغات در آیین نامه «تأسیس و نظارت بر نحوه کار و فعالیت کانون های آگهی و تبلیغاتی» در سال ۱۳۵۸ انعکاس یافته است، از آن جهت که این آیین نامه را شورای انقلاب تصویب کرده، به لحاظ سلسله مراتب قوانین، در حکم قانون بوده و از آیین نامه های مصوب هیئت وزیران برتر است.72
به موجب آیین نامه فوق سازمان ها و مؤسسات انتشاردهنده آگهی در تنظیم آگهی های تبلیغاتی خود مکلف به رعایت نکاتی شدند که مواردی از آن الزامات، در سال های ابتدای انقلاب با توجه به جو حاکم در آن زمان بر عدم حضور زنان در تبلیغات به عنوان مدل بی تأثیر نبود؛ زیرا حضور زنان در تبلیغات پیش از انقلاب کاملاً به صورت استفاده ابزاری انجام می گرفت.
اگرچه مدلینگ اغلب به عنوان ابزاری در حوزه تبلیغات است اما نمی توان تنها آئین نامه تأسیس و نظارت بر نحوه کار و فعالیت کانون های آگهی و تبلیغاتی و آیین نامه های اجرایی آن را مؤثر بر وضعیت و جایگاه این شغل در تبلیغات ایران دانست. لذا اشاره به برخی قوانین و آیین نامه هایی که ناظر بر بسترهای مدلینگ در تبلیغات و شرایط حضور زنان در تبلیغات بوده است، ضرورت می یابد.
حجم عمده ای از تبلیغات در دهه های اخیر به تبلیغات و آگهی های تلویزیونی و رادیویی اختصاص داشته است. دستورالعملی73 که در تولید آگهی های تلویزیونی و رادیویی در ایران تهیه و ابلاغ شده، مشتمل بر یک مقدمه و هشتاد یک اصل است. این اصول به طورکلی به موارد گوناگونی می پردازد که برخی از آنها به شیوه بازنمایی زنان در تبلیغات اختصاص پیداکرده است؛ مانند اصل پنجاه و هفت این دستورالعمل که به موجب آن حضور زنان در آگهی های رادیو تلویزیونی را در صورت اقتضا بدون آرایش و با رعایت کامل حجاب اسلامی امکان پذیر دانسته است.
مطبوعات یکی دیگر از بسترهایی است که تبلیغات می تواند در آنها انجام شود. قانون مطبوعات مصوب ۱۳۷۹ دربند ده الحاقی ماده شش هرگونه استفاده ابزاری از زن در تصاویر و محتوا، تحقیر و توهین به جنس زن، تبلیغ تشریفات و تجملات نامشروع و غیرقانونی را مصداقی از تجاوز به حریم خانواده و نادیده گرفتن منزلت زن دانسته و ممنوع کرده است.
همچنین در ماده بیست وهشت همین قانون انتشار عکس ها و تصاویر و مطالب خلاف عفت عمومی ممنوع و موجب تعزیر شرعی اعلام گردیده است و اصرار بر آن موجب تشدید تعزیر و لغو پروانه خواهد بود. در اینجا می توان برخی از انواع مدلینگ را که ممکن است در بستر مطبوعات صورت پذیرد، مشمول این ماده دانست.
ممنوعیت استفاده ابزاری از زنان در «آیین نامه اجرایی ماده هفت قانون حمایت از حقوق مصرف کنندگان»74 نیز ذکر شده است. به موجب ماده دو این آیین نامه استفاده ابزاری از زنان که نقش اصلی را در معرفی کالا و خدمات ایفا می نمایند از موارد تبلیغ خلاف واقع و اطلاعات نادرست محسوب می شود.
در «دستورالعمل اجرایی تبلیغات شهری (محیطی) و مواد پانزده، چهارده، سیزده، دوازده، یازده و ده آیین نامه تأسیس و نظارت بر نحوه کار و فعالیت کانون های آگهی و تبلیغاتی»75 نیز هر نوع استفاده ابزاری از زنان در تبلیغات ممنوع گردیده است.
شورای عالی انقلاب فرهنگی برای آنکه روش های اجرایی دستگاه های مختلف در اهتمام به تقویت عفاف و حجاب، منطقی، جامع و هماهنگ باشد، طی جلساتی تاکنون مصوبات مختلفی پیرامون مسئله حجاب و عفاف داشته است از جمله این مصوبات یک سری «اصول و مبانی و روش های اجرایی در مسئله گسترش فرهنگ عفاف و حجاب» در سال ۱۳۷۶، «راهبردهای گسترش فرهنگ عفاف» و «سیاست و راهکارهای اجرایی گسترش فرهنگ عفاف و حجاب» در سال ۱۳۸۴ است. همچنین با توجه به گذشت زمان طولانی از مصوبات مذکور، در جهت تکمیل مصوبات پیش گفته، سند «مجموعه تکمیلی اقدامات اجرایی گسترش فرهنگ عفاف و حجاب» در سال ۱۳۹۸ برای اجرا به دستگاه های مسئول ابلاغ شد.
همچنین مصوبه «سیاست ها و ضوابط حاکم بر تبلیغات محیطی»76 در بند ضوابط، استفاده از جذابیت های جنسی در تبلیغات را ممنوع کرده است.
یکی از چالش هایی که در مدلینگ زنان همواره ممکن است مسئله ساز شود امکان عدم رعایت حجاب کامل و عفاف زنان دقیقاً مطابق بر شرع در این حرفه است. لذا این سیاست گذاری ها در رابطه با مدلینگ زنان نیز صدق می کند. همچنین برخی از آنها در راستای گسترش فرهنگ و حجاب زمینه را برای پذیرش مُد اسلامی و مدلینگ در راستای تبلیغ محصولات و کالاهای عفاف و حجاب فراهم کرده است.
گاهی تبلیغات به صورت مستقیم نبوده و برای افزایش فزاینده بسیاری از محصولات در جامعه از تکنیک های غیرمستقیم بهره برده می شود. این سبک تبلیغاتی در بازاریابی موسوم به تبلیغات «نامشهود» یا «زیرپوستی» است. برای به کارگیری این شیوه می توان از محصولات برند حامی در طول یک فیلم تلویزیونی، سینمایی یا نمایش خانگی استفاده کرد. بدین طریق چنین فیلم هایی قابلیت ارائه مُد جدیدی را به جامعه دارند. مدل ها در این تبلیغات بازیگران فیلم ها هستند که وظیفه معرفی و ترویج غیرمستقیم محصولات موردنظر را بر عهده دارند. هنگامی که مخاطبان در فیلمی شاهد استفاده چشمگیر شخصیت ها از یک برند خاص هستند، باید بدانند که تبلیغات نامشهود در حال وقوع است. بعضاً مدل ها در این گونه تبلیغات که همراه با پیام های پنهان است سبک زندگی جدیدی را نیز به مخاطب معرفی می کنند که دامنه گسترده ای از محصولات را می تواند شامل گردد.
شیوه نامه صدور مجوز ساخت فیلم های بلند ویدئویی77، آیین نامه ای است که به موجب آن تهیه کنندگان فیلم در هنگام ساخت باید متعهد به رعایت نکاتی باشند که در این قسمت به برخی از نکات مرتبط با مدلینگ به شیوه زیرپوستی، اشاره می گردد. ازجمله این موارد شامل نداشتن مغایرت فیلم نامه با کلیه شئونات اسلامی و اخلاقی و ضروریات فرهنگ و جامعه، عدم تماس بدنی هنرپیشه های زن و مرد، رعایت حجاب و پوشش مناسب بازیگران فیلم و عدم استعمال دخانیات توسط بازیگران مخصوصاً زنان و جوانان است. در آیین نامه مذکور برای حضور زنان در این نوع فیلم های ویدئویی چهارچوب تعیین شده است اما در صورت تخلف مسئولیت کلیه امور مربوط به تولید، موارد اخلاقی و رعایت ضوابط و شئونات اسلامی توسط اعضای گروه تا پایان مرحله فیلمبرداری به عهده تهیه کنندگان فیلم ها می باشد.
یکی دیگر از مصوباتی که در حوزه چنین تبلیغاتی قابل ذکر است آیین نامه «نظارت بر نمایش فیلم و اسلاید و ویدئو و صدور پروانه نمایش آنها»78 است. به موجب آن هیئت نظارت موظف شده است ضوابط نحوه حضور زن را در کلیه فیلم ها اعم از ایرانی و خارجی به طوری که با کرامت انسانی زن مغایرت نداشته باشد و با توجه به ضوابط شرعی، تعیین کند.
لازم به ذکر است به موجب ماده هفت «آیین نامه اجرایی قانون ساماندهی مُد و لباس»79 که در گفتار نخست بدان اشاره شد، سازمان صداوسیما مکلف به انجام وظایفی گردید که برخی از آنها به طور مستقیم بر نحوه حضور مدل های تبلیغاتی نامشهود مؤثر است.
«ضوابط و رویه های اجرایی تولید، تأمین و پخش سازمان صداوسیما»80 نیز از نمونه های قابل اشاره است که به نحوه پوشش، آرایش و گریم زنان نیز در آن پرداخته شده است. برخی ضوابط مقررشده در این سند بدین شرح است؛ برنامه های صداوسیما باید پوشش کامل برای زنان، شامل چادر یا مانتو همراه با شلوار و مقنعه و جوراب با رنگ های مناسب و متعارف باشد را ترویج دهند. پوشش نباید تداعی کننده لباس شهرت باشد همچنین نباید حالت تبرج و تحریک کنندگی داشته باشد. لباس زنان باید تمامی بدن آنها را به استثنای صورت و دودست تا مچ را بپوشاند، تنگ و چسبان نباشد. در پوشش نباید از لباس های منقوش به آرم، تصاویر نامتعارف، نوشته ها و نمادهای فرهنگی بیگانه، علائم فرقه های ضاله، گروه های منحرف، نمادها و علائم بازرگانی بدون دلیل برنامه سازی خاص استفاده شود. در برنامه ها، استفاده از لباس ها بارنگ ها و مدل های نامتعارف و نامناسب، هرگونه پیراهن و مانتوی تنگ چسبیده که موجب نشان دادن برجستگی های بدن می شود و نیز لباس های کوتاه ممنوع است. باید از پخش تصاویر بانوان بدحجاب و بد پوشش با نماى نزدیک و بسته پرهیز شود. آرایش سروصورت افراد در برنامه ها باید بیانگر متانت، عفاف و وقار و متناسب با هنجارها و ارزش های دینی باشد. نمایش زنان با ناخن های لاک زده و زیورآلاتى که جلب توجه می کنند، جز در موارد خاص و ضروری برای ساخت برنامه ممنوع است.
در نهایت می توان گفت نحوه حضور زنان و بازنمایی تصویر آنها در رسانه های تصویری مبتنی بر آیین نامه های داخلی و درون سازمانی است. افزون بر آن فعالیت بازیگران توسط مدیران رده بالا و شوراهای نظارتی همانند مرکز نظارت و ارزیابی در صداوسیما و شورای پروانه نمایش در سینما تحت نظارت و ارزیابی قرارگرفته می شود.
۳-۳- مدلینگ در فضای مجازی
فضای مجازی یک شبکه گسترده جهانی است که شبکه های گوناگون رایانه ای را به همدیگر متصل می کند. فناوری های ارتباط راه دور بنیان فضای مجازی را شکل می دهند.81 پدیده رسانه اجتماعی، به عنوان مولود فناوری های جدید اطلاعاتی و ارتباطی، میدان های کنشگری را متحول کرده است.82 اطلاعات و ارتباطات الکترونیکی به تازگی سبک زندگی افراد به ویژه زنان و جوانان را به سمت سبک زندگی تازه ای نزدیک می کند.83
در شرایطی که تمام شئون زندگی را تکنولوژی به نفع سرمایه داران هارمونی بخشیده است84، علائق و رویه های زندگی سرمایه دارانه به کوشش های رقابت آمیز موردپسند جامعه بدل شده و ذائقه افراد را شکل داده اند85؛ بسیاری افراد با اختیار خود تحت عنوان مدل در بستر فضای مجازی با اهداف مختلف در راستای بازتولید اسطوره های مدرنیستی عمل می کنند. برخی از صاحبان مشاغل نیز برای دیده شدن محصولات خود به سراغ مدل های خانم می روند و با هزینه کردن در تبلیغات شبکه های مجازی تصاویر آنها را به معرض نمایش می گذارند.
حقوق، حداقل در مرحله شکل گیری تحولات ناشی از فناوری اطلاعات، نقش «انفعالی» یا گاه «مانع» داشته است. می توان ادعا کرد که «علم»، به دفعات حقوق را در پی خود کشانده است. در رابطه با فناوری اطلاعات، دگرگونی ها آن چنان به سرعت بود که بعد از زیان های بسیار به لحاظ حقوق بشری و اخلاقی، انسان توانست وقایع را تا حدودی کنترل کند.86 تجربه سال های اخیر از فضای مجازی به خوبی نشان می دهد صفحات مدلینگ و تبلیغاتی با ارائه گفتمان مُد به سرعت موردتوجه کاربران قرار می گیرند.
اکنون باید دید در ایران چه قوانینی ناظر بر فعالیت مدل هایی است که در بستر فضای مجازی به خصوص اینستاگرام به عنوان یک پلتفرم بین المللی تصویری پرمخاطب به فعالیت مدلینگ مشغول هستند. با توجه به اینکه در قسمت های قبلی پژوهش حاضر ذکر گردید از شغل مدلینگ در قوانین ایران نامی برده نشده است لذا باید در این بخش به بررسی قوانینی پرداخت که بتوان بین آن قوانین و این شغل نقاط مشترک یافت ازجمله این قوانین قانون جرایم رایانه ای و قانون مجازات اسلامی است.
در فصل چهارم قانون جرایم رایانه ای به جرایم علیه عفت و اخلاق عمومی اشاره گردیده است، به موجب ماده چهارده این قانون هرکس به وسیله سیستمهای رایانهای یا مخابراتی یا حامل های داده محتویات مستهجن را تولید، ارسال، منتشر، توزیع یا معامله کند یا به قصد ارسال یا انتشار یا تجارت تولید یا ذخیره یا نگهداری کند، به حبس از نود و یک روز تا دو سال یا جزای نقدی از پنج تا چهل میلیون ریال یا هر دو مجازات محکوم خواهد شد. این ماده از قانون جرایم رایانه ای مشتمل بر چهار تبصره است که در تبصره چهار آمده است: محتویات مستهجن به تصویر، صوت یا متن واقعی یا غیرواقعی اطلاق میشود که بیانگر برهنگی کامل زن یا مرد یا اندام تناسلی یا آمیزش یا عمل جنسی انسان است.
ظاهراً ممکن است این گونه به نظر برسد که ماده فوق در مورد برخی اَشکال مدلینگ که حجاب شرعی در آن به طور کامل رعایت نشده است نیز صادق است اما دقت در تعریفی که از واژه مستهجن شده است، نشان می دهد که این ماده تنها در مواردی قابل اطلاق است که فرد تصویر برهنه خود را نشر داده باشد. البته چنین مدلینگی که در انواع مدلینگ تحت عنوان «مدلینگ هنری» یاد می شد، در ایران مرسوم نیست لذا با استناد به این قانون نمی توان گفت که شغل مدلینگ به طور کلی جرم است. در صورتی که مدلینگ منجر به آن شود که فرد به طور کامل تصویر برهنه خود را در بستر فضای مجازی انتشار دهد، مطابق این قانون مرتکب جرم شده است و مشمول ماده چهارده قانون جرایم رایانه ای می گردد. در غیر این صورت ماده قانونی مذکور در رابطه با سایر مصادیق مدلینگ ساکت است و بسیاری از فعالیت های مدل ها واجد عنوان مجرمانه ذکرشده در این ماده نیست. در این شرایط به استناد اصل قانونی بودن جرم و مجازات، اگر فرد تصاویری غیر از حالت برهنه در فضای مجازی منتشر کند که به طور مثال در آن حجاب شرعی را به طور کامل رعایت نکرده عمل این شخص را نمی توان مشمول مجازات دانست.
در حوزه جرم شناختی مدلینگ در فضای مجازی علاوه بر قانون جرایم رایانه ای، افراد با ماده ششصد و سی و هشت قانون مجازات اسلامی نیز مواجه هستند؛ زیرا در این ماده به ویژه تبصره آن عدم رعایت حجاب شرعی جرم انگاری شده است. در ماده مذکور آمده است: هرکس علناً در انظار و اماکن عمومی و معابر تظاهر به عمل حرامی نماید علاوه بر کیفر عمل، به حبس از ده روز تا دو ماه یا تا هفتاد و چهار ضربه شلاق محکوم می گردد و درصورتی که مرتکب عملی شود که نفس آن عمل دارای کیفر نمی باشد، ولی عفت عمومی را جریحه دار نماید، فقط به حبس از ده روز تا دو ماه یا تا هفتاد و چهار ضربه شلاق محکوم خواهد شد. تبصره: زنانی که بدون حجاب شرعی در معابر و انظار عمومی ظاهر شوند، به حبس از ده روز تا دو ماه یا از پنجاه هزار تا پانصد هزار ریال جزای نقدی محکوم خواهند شد».
در این ماده، حضور زنان بدون حجاب شرعی یکی از مصداق های تظاهر به عمل حرام و از اَعمالی شمرده شده است که عفت عمومی را جریحه دار می کند. برخی معتقدند که این ماده در مقام بیان اَعمالی است که پیش از این جرم انگاری شده باشند.87 چنین می نماید ماده فوق به طور مطلق ارتکاب همه افعال حرامی که متظاهرانه باشد (اعم از فضای مجازی و غیرمجازی) را مستوجب تعزیر شرعی دانسته است و تنها مقیِد آن، عنوان فصل و ترتیب مواد قبلی و بعدی است که اطلاق عمل حرام را به اعمال خلاف عفت و اخلاق عمومی محدود می کند.88
ماده ششصد و چهل قانون مجازات اسلامی نیز می تواند در جرم انگاری برخی انواع مدلینگ به ویژه مواردی که در بستر فضای مجازی در حال انجام است به کار رود. در این ماده آمده است: اشخاص ذیل را به حبس از سه ماه تا یک سال و جزای نقدی از یک میلیون و پانصد هزار ریال تا شش میلیون ریال و تا هفتاد و چهار ضربه شلاق یا به یک یا دو مجازات مذکور محکوم خواهند شد:
یک: هر کس نوشته یا طرح، گراور، نقاشی، تصاویر، مطبوعات، اعلانات، علایم، فیلم، نوار سینما و یا به طور کلی هر چیز که عفت و اخلاق عمومی را جریحه دار نماید برای تجارت یا توزیع به نمایش و معرض انظار عمومی گذارد یا بسازد یا برای تجارت و توزیع نگاه دارد.
دو: هر کس اشیاء مذکور را به منظور اهداف فوق شخصاً یا به وسیله دیگری وارد یا صادر کند و یا به نحوی از انحاء متصدی یا واسطه تجارت و یا هر قسم معامله دیگر شود یا از کرایه دادن آنها تحصیل مال نماید.
سه: هر کس اشیاء فوق را به نحوی از انحاء منتشر نماید یا آنها را به معرض انظار عمومی بگذارد.
چهار: هر کس برای تشویق به معامله اشیای مذکور در فوق و یا ترویج آن اشیاء به نحوی از انحاء اعلان و یا فاعل یکی از اعمال ممنوعه فوق و یا محل به دست آوردن آن را معرفی نماید.
شرط اصلی این ماده قانونی جریحه دار کردن عفت و اخلاق عمومی است. لذا برخی مصادیق مدلینگ را نه در حد موجبه کلیه بلکه در حد موجبه جزئیه می توان مشمول این ماده دانست؛ بدین جهت که مرزهای عفت و اخلاق عمومی بسیار سیال بوده و همیشه با مرزهای اخلاق برتر که در این موارد همان دایره اوامر و مجوزهای شرعی است، کاملاً تطابق ندارد.89
۴- مطالعه تطبیقی مدلینگ در کشورهای منتخب
ضمن اذعان به تأثیر نوع نظام سیاسی پذیرفته شده در کشورهای مختلف در نظام حقوقی حاکم بر صنعت مد و به ویژه مدلینگ زنان، امروزه برخی از کشورها به دنبال توسعه صنعت مالی اسلامی هستند و یکی از راهکارهایی که مورد استفاده قرار می دهند، توسعه صنعت مد حلال و اسلامی می باشد. مد یک صنعت جهانی است که تأثیر اقتصادی، سیاسی و فرهنگی عظیمی بر زندگی بسیاری از افرادی که آن را ایجاد کرده، می فروشند و مصرف می کنند، دارد.90 مد اسلامی یک تجارت پرسود و به سرعت در حال رشد است که زندگی مذهبی، فرهنگی و اقتصادی مسلمانان را نه تنها در کشورهای دارای اکثریت مسلمان، بلکه در سطح جهانی نیز تغییر می دهد.91 ظهور مد اسلامی که تحت ارتباط و بازتعریف فزاینده با حوزه های غیرمسلمان، به عنوان مد متواضعانه92 شناخته می شود، توجه به لباس های اسلامی را نه تنها از طریق چهارچوب سیاسی و مردم شناختی، بلکه از طریق چهارچوبی اقتصادی روشن می کند. مد متواضعانه جنبه ای از پوشش مسلمانان، ناشی از شیوه های ترکیبی است که ریشه در نیروهای نئولیبرال93 و پست مدرن جهانی دارد، یعنی فردی سازی و مصرف گرایی.94 تقاضا برای محصولات مد متواضعانه با شتاب در حال افزایش است.95 رسانه ها و رویدادهای مد بین المللی، مد متواضعی را ایجاد می کنند که پیش تر در کشورهایی چون اندونزی به ترند96 تبدیل شده بود، اما امروزه در بازار بین المللی، مد شده است.97 در حوزه مد حلال، امارات متحده عربی به طور قدرتمندی در رأس قرار دارد و پس از آن ترکیه در رتبه دوم قرار داشته و به عنوان سومین کشور ایتالیا، سنگاپور، فرانسه، چین، مالزی، هند، سریلانکا و مراکش هستند. برخی از این کشورها دارای جمعیت اقلیت مسلمان در مقایسه با کشوری مثل اندونزی (با بیشترین جمعیت مسلمان) هستند، اما توانسته اند بر صنعت مدِ حلال تسلط داشته باشند.98 گرچه اندونزی تلاش می کند که به مرکز مد حلال جهان تبدیل گردد؛ وزارت بازرگانی جمهوری اندونزی، رویداد هفته مد مسلمانان جاکارتا99 را به عنوان اولین گام اندونزی در جایگاه خود به عنوان مرکز مد مسلمانان جهان برگزار کرده است.100 مد یا مد اسلامی در اندونزی به سرعت در حال رشد است و ظرفیت رقابت در بازار جهانی را دارد.101 بازارهای مد در حال ظهور در عربستان سعودی نیز توجه طراحان مد جهانی را به خود جلب کرده است. مصرف کنندگان در عربستان سعودی قصد خرید کالاهای لوکس را در کنار سایر محصولات مد از جمله جواهرات، لوازم جانبی و پوشاک دارند. در سال های اخیر، بازار عربستان شاهد مصرف بی رویه به ویژه در محصولات مد بوده است.102 برندهای مختلف بین المللی از جمله رالف لورن103، کوچ104، تیفانی105 و بادی شاپ106 در این مراکز خرید حضور دارند.107 قابل توجه آنکه لباس های زنانه در عربستان سعودی غربی تر شده اند و در عین حال، مصرف کنندگان متعلق به طبقه متوسط به طور فزاینده ای به برند آگاه شده اند. هم اکنون بازار عربستان به یک بازار مد جذاب برای برندهای بین المللی تبدیل شده است. با وجود این روش خاصی برای تبلیغ موفق محصولات و خدمات مد برای مصرف کنندگان عربستان وجود ندارد. برندهای مد جهانی باید با بافت فرهنگی اسلامی سازگار شوند. آنها باید پیام های تبلیغاتی را هماهنگ با فرهنگ موجود در کشور ایجاد کنند. علاوه بر این، برای برندهای مد و طراحان ضروری است که به اندازه کافی کل اجزای آمیخته بازاریابی را مدیریت کنند.108
ظهور صنعت فراملیتی حجاب ـ مد در ترکیه در چهارچوب بازسازی اقتصادی نئولیبرالی و احیای هویت های اسلامی در سراسر جهان صورت گرفته است. ترکیه در پیوند هر دوی این روندها مؤثر بوده است.109 مالزی نیز یکی از کشورهایی است که در توسعه محصولات حلال در جهان کاملاً جدی است. برخی از تلاش های انجام شده برای توسعه محصولات حلال شامل تأسیس شرکت توسعه صنعت حلال110 و ساخت مناطق صنعتی حلال است. دولت مالزی نیز با استفاده از فناوری و همکاری با تجار یا دانشگاهیان در توسعه محصولات حلال مشارکت فعال داشته است. علاوه بر مالزی، کشورهایی همچون فیلیپین و تایلند نیز در راستای توسعه صنعت حلال در جهان فعالیت می کنند. در فیلیپین حداقل برای حدود ۵۰ شرکت گواهی حلال توسط شورای دعوت اسلامی فیلیپین111 صادر شده است. حتی تایلند یکی از تولیدکنندگان عمده کالاهای حلال در جهان است. چین نیز به عنوان کشوری با بیشترین ارزش تجاری در جهان از تولیدکنندگان صنعت محصولات حلال است.112
باری، ایران همانند سایر کشورها این ظرفیت را دارد که از طریق تولید کالاهای تجاری ـ مصرفی و بهره گیری از بازاریابی مناسب به توسعه اقتصاد و همچنین کالاهای حلال در داخل و خارج بپردازد. در این راستا تبلیغات در جهت قدرتمند شدن برند تجاری اثربخشی شگرفی دارد. رسانه ها تأثیر مثبتی در آگاهی مصرف کنندگان از مد دارند113 همچنین شبکه های اجتماعی و کانال های اجتماعی بر تصمیمات خرید مؤثرند به گونه ای که مصرف کنندۀ مد را به طرز خارق العاده ای تغییر می دهند زیرا اطلاعات زیادی در مورد انتخاب مد ارائه می دهند و مصرف کنندگان برای این اطلاعات ارزش قائل هستند.114 مد اسلامی مجموعه ای از مسائل را در مورد هویت اسلامی، پیوندهای فراملی تولیدکنندگان و مصرف کنندگان و تغییر مرزهای بین اخلاق اسلامی و الزامات سرمایه داری نئولیبرال متبلور می کند. ظهور مد اسلامی به عنوان یک پدیده فراملی، زنان و بدن زنان را در مرکز بحث ها و مبارزات سیاسی پیرامون معنای امروزی «مدرن» و مسلمان بودن قرار می دهد.115 محصولات مد تأثیر متقابلی با زندگی اجتماعی دارند. از این رو، بازاریابان باید بر تفاوت ها و تغییرات در رفتار مصرف کنندگان تمرکز کنند. آنها همچنین باید در نظر داشته باشند که تا چه حد شخصیت برند خود را برای تحقق فرهنگ های منحصربه فرد تطبیق می دهند.116 در این راستا ایران نیز همانند سایر کشورها از ابزارهای تبلیغاتی که در صنعت مد وجود دارد می تواند در جهت توسعه اقتصاد کشور بهره برداری کرده و اقدامات مؤثری داشته باشد لذا باید قانونی منطبق بر شرع و فرهنگ ایرانی ـ اسلامی وضع کرد و بدین طریق در این حوزه به جذب سرمایه گذاران داخلی و خارجی یاری رسانده و به جهانی سازی محصولات ایرانی کمک کرد.
نتیجه گیری و پیشنهادها
طبیعتِ پیچیده مصرف از ویژگی های نظامِ سرمایه داری است که امروزه صنعت مُد در دنیای معاصر نمایانگر آن است. مدلینگ در بازاریابی صنعت مُد ابزاری مؤثر برای تبلیغات است که این صنعت همواره از آن بهره می برد به ویژه از مدلینگ زنان که یکی از مهم ترین عوامل پویایی صنعت مُد در دنیا به شمار می رود. مدلینگ انواع مختلفی دارد که در تمام آنها بدن افرادِ مدل به خدمت دنیای مُد درمی آید. این فعالیت در ظاهر ذاب و پول ساز در بسیاری از کشورها ورود پیداکرده به طوری که حتی در بسیاری از کشورهای اسلامی همچون اندونزی، مالزی و عربستان هم وجود دارد، ایران نیز از این امر مستثنی نبوده است. مدلینگ در جامعه ایرانی طرفداران قابل توجهی از جمله زنان و مردان جوان دارد. امروزه فعالیت مدل های ایرانی در قالب های مختلف به ویژه مدل عکاسی، تیزرهای تبلیغاتی و نمایش های مُد در داخل و خارج از کشور قابل مشاهده است. شبکه های اجتماعی در ایران به ویترینی برای نمایش انواع مختلف مدلینگ رسمی و غیررسمی تبدیل شده اند.
پژوهش حاضر پس از واکاوی مفاهیم و معرفی انواع مدلینگ، در جهت دستیابی به نگاه حقوق ایران در رابطه با مدلینگ زنان در حوزه حقوقی به بررسی برخی از قوانین در سه حوزه مد و لباس، تبلیغات و فضای مجازی که می توانست قابل انطباق با مدلینگ بوده و یا بر آن مؤثر باشد، پرداخته است.
بررسی مفهومی مدلینگ و سایر عناصر کلیدی مؤثر بر آن نشان داد؛ این شغل در معنای عام آن که امروزه در جهان شناخته شده است به لحاظ پوشش محدوده وسیعی از اقسام را در برمی گیرد. نتایج حاصل از بررسی حقوقی مدلینگ زنان در ایران نشان داد به دنبال تصویب قانون سامان دهی مُد و لباس، مدلینگ در دوره ای توسط کارگروه سامان دهی مُد و لباس رسمیت یافت اما پس از مدت کوتاهی به دلیل بروز برخی تخلفات، هرگونه فعالیت مدلینگ که در آیین نامه های داخلی این کارگروه صادر شده بود، لغو گردید. لذا فعالیت مراکز مدلینگ در ایران غیرقانونی اعلام شد. همچنین برخی انواع خاص مدلینگ مانند «نمایش مُد زنده لباس» ممنوع گردید.
اما بررسی قوانین ناظر بر فضای تبلیغاتی کشور و فضای مجازی نشان داد که فعالیت مدلینگ به طور کلی در تبلیغات و بستر فضای مجازی به صورت رسمی ممنوع نبوده و به عنوان جرم شناخته نشده است. هم اکنون مدلینگ در تبلیغات و فضای مجازی به دو صورت رسمی و غیررسمی در انواع مختلفی فعال است. همه انواع فعالیت های مدلینگ موجود در کشور نمی توانند به طور کامل مشمول قوانین و آیین نامه های مرتبط با فضای تبلیغات و فضای مجازی در کشور باشند. حضور زنان در پیام های بازرگانی تلویزیون، تیزرهای تبلیغاتی اینترنت و مدل های تجاری ـ تبلیغاتی که در قالب عکس روزانه بسیاری از صفحات مجازی را به خود اختصاص داده اند نیز می تواند مؤیدی بر این سخن باشد.
بررسی نگاه نظام حقوقی ایران به مدلینگ به وسیله مرور برخی قوانین و آیین نامه ها گویای آن بود که این نظام حقوقی در برابر مدلینگ نتوانسته است رویکرد مشخصی داشته باشد و خلأ قانونی در باب این مسئله در حوزه های مُد و لباس، تبلیغات، فضای مجازی ملموس است؛ بنابراین برای پیشگیری از بروز هرگونه کج روی اجتماعی در حوزه مدلینگ و بر جای گذاشتن تأثیرات منفی در جامعه پیشنهادهای زیر ارائه می گردد:
۱- پیش از هر چیز باید حیات این پدیده در کشور را پذیرفت زیرا کتمان آن و نادیده انگاشتن این موضوع در حل معضلات این حوزه یاری بخش نخواهد بود.
۲- مدلینگی که در حال حاضر در ایران با آن مواجه هستیم این قابلیت را ندارد که بتوان به طور کلی به آن مشروعیت بخشید اما باید این پدیده را مدیریت کرد لذا برای سامان دهی و مدیریت تضادهای درونی آن با مبانی فقهی و حقوقی کشور، خلأهای قانونی در این حوزه باید برطرف شود و قوانینی منطبق بر فقه اسلامی در جهت اصلاح وضعیت مدلینگ در تمامی بسترهای مجازی و حقیقی آن وضع گردد و برای افراد و مؤسساتی که از قانون تخطی می کنند ضمانت اجرای کیفری مناسب تعیین شود.
۳- تعریف مدلینگ در ایران باید منطبق بر مبانی فقهی و ارزشی این نظام باشد. به نوعی برای فعالیت افراد در این حوزه باید استانداردهای جدید تعریف گردد و قالب بومی جدیدی از آن به مردم ارائه شود؛ بنابراین چنین مدلینگی باید از فردگرایی فاصله گرفته همچنین محوریت بدن از آن حذف گردد. مدلینگ بومی نباید در سلطه نظام سرمایه داری باشد و به مصرف گرایی دامن بزند و در عین حال می تواند ابزاری در جهت خدمت به میل طبیعی زیباسازی انسان ها درآید امّا منجر به مُدپرستی و فساد نگردد.
۴- مدل ها الگوهایی تأثیرگذار در جوامع هستند؛ از این رو زنانی که به عنوان مدلینگ در ایران مشغول به فعالیت می شوند باید به عنوان الگوی زن مسلمان مورد تأیید باشند.
۵- تدوین قانون یا مقررات خاص در جهت تنظیم این فعالیت در کشور باید دربرگیرنده همه اشکال آن باشد؛ بدین صورت که در تعیین جواز، محدودیت و ممنوعیت چنین فعالیتی شکل ارائه و همچنین فضای ارائه آن مدنظر قرار گرفته و قانون یا مقررات مربوط به این فعالیت، انواع و اشکال مختلف آن در هر فضای تبلیغی مانند فضای مجازی (پلتفرم ها)، تلویزیون، سینما، نمایشگاه ها، اجراهای زنده و غیره را پوشش دهد.
۶- حوزه مدلینگ قانون واحدی را می طلبد به نحوی که سایر قوانین و مقررات پراکنده در چهارچوب این قانون واحد جمع شده و همچنین به بخش هایی از فعالیت مدلینگ که قانون خاصی بر آن حاکم نیست مواد ویژه ای اختصاص داده شود. همچنین با لازم الاجرا شدن قانون جدید قوانین پراکنده قبل به صراحت منسوخ شوند و بعد از تدوین این قانون جدید، اصلاحات و تغییرات مقررات جدید، تنها در همین قانون ایجاد گردد بدین سبب از قوانین پراکنده در کنار قانون واحد جلوگیری به عمل آید.
۷- ممنوعیت قانونی اجرای مدِ زنده نیز هنگام تدوین قانون جدید می تواند پس از در نظر گرفتن تمامی ضوابط شرعی برطرف گردد؛ بدین صورت که استفاده از مدل های زن در محیط های مخصوص برای زنان و تنها در جهت ارائه پوشش های مناسب اجتماع و مدل های مرد برای مردان صورت پذیرد.
۸- مدلینگ انواع مختلفی دارد که با استفاده از انواع متفاوت آن می توان در ترویج کالاهای حلال برای توسعه اقتصاد کشور تلاش کرد و بدین ترتیب در این حوزه به جذب سرمایه گذاران داخلی و خارجی و جهانی سازی محصولات ایرانی کمک کرد. برخی کشورها با توجه به جمعیت بالای مسلمانان در دنیا به دنبال تبدیل شدن به مرکز مد اسلامی برای افزایش فروش کالاها و محصولات خود هستند. البته در این راستا تنها به تولید محصولات اسلامی اکتفا نموده اند در حالی که شیوه تبلیغات آنها از طریق مدلینگ همچنان با چهارچوب ها و ارزش های اسلامی فاصله دارد؛ بنابراین ایران می تواند با استفاده از ابزار مدلینگ در تبلیغات برای توسعه کالاهای اسلامی تلاش داشته باشد و تبدیل به مرکز مد اسلامی در جهان نه تنها در بخش تولید کالا بلکه در تمامی مراحل شکل گیری مد و نحوه ارائه آن از طریق مدلینگ گردد.
هدف از پژوهش حاضر این بود که با بررسی جایگاه مدلینگ زنان در نظام حقوقی ایران به تبیین خلأهای قانونی در حوزه مدلینگ پرداخته شود، پژوهش حاضر در حیطه موضوعی تعیین شده پاسخگوی سؤال طرح شده در مقدمه بحث بود اما در رابطه با مسئله مدلینگ ابعاد دیگری نیز وجود دارد که مجال پرداختن به آنها در این تحقیق نبود؛ لذا به سایر پژوهشگران پیشنهاد می گردد مسئله مدلینگ را از نگاه روانشناسی و جامعه شناسی مورد بررسی قرار دهند و به وسیله تحقیقات کیفی با انعکاس دیدگاه متخصصان این حوزه ها، تجربه زیستی بازیگران اصلی مدلینگ یعنی مدل ها در این حوزه و تأثیرات این حرفه بر مخاطبان این نمایش ها یعنی مردم به نتایج عمیقی در این حوزه ها دست یابند.
1. Jaleh Jennifer Sattarin, “Human Right Violations in the Fashion Industry: A Comparative Country Analysis” (PhD diss., American University of Paris, 2013), 22.
4. Ramunė Čiarnienė and Milita Vienažindienė, “Management of contemporary fashion industry: characteristics and challenges.” Pro cedia-Social and Behavioral Sciences, 156 (2014), 63.
6. Gill Stark, The fashion show: History, theory and practice (London: Bloomsbury Publishing, 2018), 13.
7. John Kerr and John Landry, “Pulse of the Fashion Industry”, Global Fashion Agenda & the Boston Consulting Group. Executive Summary, (2017), 2.
8. Jaehyuk Park, Giovanni Luca Ciampaglia and Emilio Ferrara, “Style in the age of instagram” In Proceedings of the 19th ACM Conference on computer-supported cooperative work & social computing, 2016, 64.
11. Shen Bin, Qingliang Gu and Yixiong Yang. Fashion Supply Chain Management in Asia: Concepts, Models, and Cases (Singapore: Springer, 2019), 102.
13. Maureen Molloy and Wendy Larner, “Gendered networks in the designer fashion industry”, Journal of Cultural Economy, 3, 3 (2010), 366.
14. Elizabeth Wissinger, “Modeling consumption: Fashion modeling work in contemporary society”, Journal of consumer culture, 9, 2 (2009), 274.
18. Diana Crane, “Fashion design and social change: women designers and stylistic innovation”, The Journal of American Culture, 22, 1 (1999), 61.
20. Valerie Steele, Encyclopedia of clothing and fashion (OZ); Volume 3: occult dress to zoran index (United States: Thomson Gale, 2005), 58.
22. Alison Matthews David, “Body doubles: the origins of the fashion mannequin,” Fashion Studies, 1, 1 (2018), 4.
26. زهرا بایه، «تحلیل روند ارائه مُد در چهار مرکز مُد جهان (لندن، نیویورک، پاریس، میلان) و تأثیر آن بر بازار مصرف داخلی (مطالعه موردی تهران)» (پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علم و فرهنگ تهران. ۱۳۹۵)، ۴۴.
28. Bureau of Labor Statistics, “Occupational Outlook Handbook, Models,” U.S. Department of Labor, Tuesday, September 1, 2020.
29. فیلیپ کاتلر و گری آرمسترانگ، اصول بازاریابی، جلد اول، ویرایش دوازدهم، ترجمه مهدی زارع. (تهران: مهرجرد: مدیر فردا، ۲۰۰۸)، ۵.
30. مجتبی امیری، عاطفه حسینی مکارم و مهدیه فلاح هروی، «جایگاه و نقش بازاریابی رابطه مند در بخش خدمات آموزشی»، مجله اقتصادی، ۱۲ (۱۳۹۳)، ۹۵.
31. Robert S. Wyer Jr, “Language and advertising effectiveness: Mediating influences of comprehension and cognitive elaboration”, Psychology & marketing, 19, 7‐8(2002), 693.
32. Taezoon Park, “Effective design of advertisement in handheld devices” ( PhD diss., Purdue University, 2008), 64.
35. Bureau of Labor Statistics, “Occupational Outlook Handbook, Models,” U.S. Department of Labor, Tuesday, September 1, 2020.
36. Ashley Mears, Pricing Beauty: The Making of a Fashion Model (California: University of California Press, 2011), 6.
37. Joanne Entwistle, “The aesthetic economy: The production of value in the field of fashion modelling”, Journal of Consumer Culture, 2, 3(2002), 318.
44.”Vogue” به معنای استایل، نخستین مجله مصور در جهان که ویژه مُد و شیوه زندگی است و از آن به عنوان مشهورترین و تأثیرگذارترین مجله مُد یاد می شود.
45. Sanem OdabaŞi, “ Narratives of a designer’s collection: fashion shows and artistic applications”, the turkish online journal of design art and communication, 9, 4(2019), 547.
46. جواد سلیمی و زهرا رشید، «دگردیسی عکاسی مُد در جامعه ایرانی»، نشریه زن در فرهنگ و هنر، ۵، ۴ (۱۳۹۲)، ۵۱۲.
48. Debbie Press, Your Modeling Career: You Don’t Have to Be a Superstar to Succeed (New York: Allworth, 2004), 13.
56. Sarah Hornung, “Fashion Editorials Art or Advertisement” (Master Thesis, Lycée Ermesinde of Luxemburg, 2019). 4-5.
57. Eunji Lee et al., “Pictures speak louder than words: Motivations for using Instagram”, Cyberpsychology, behavior, and social networking, 18, 9(2015), 552.
58. Emelie Eriksson, Fashion Brands and Engagement on Instagram (Bachelor Thesis, Halmstad University of Sweden, 2016). 8.
61. Catherine Join-Dieterle, Showtime: le Défile de la Mode, Edited by Anne Zazzo (Paris: Paris-Musées, 2006), 155.
65. حسین افراسیابی، حامد سیارخلج و کاوه شکوهی فر، «عوامل مرتبط با مدگرایی در بین جوانان شهر یزد»، جامعه پژوهی فرهنگی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۷، ۱ (۱۳۹۵)، ۳.
66. سپیده یاقوتی، اشرف السادات موسوی لر و فریناز فربود، «استراتژی توسعۀ اقتصاد فرهنگی صنعت مُد در ایران»، باغ نظر، ۱۶، ۸۰ (۱۳۹۸)، ۶۳.
67. دستورالعمل صدور مجوز برپایی نمایشگاه جشنواره مُد و لباس ایرانی اسلامی اصلاحیه مستند به ابلاغیه شماره ۱/۱۶۶۱۸ مورخ ۵/۶/۱۳۸۷.
70. خانه مُد در ایران از جمله مؤسسات تک منظوره ای است که بنیاد ملی مُد و لباس برای مُدسازی و ارائه طرح به بازار تأیید کرده است.
71. Angela Goddard, The language of advertising: written texts (USA and Canada: Routledge, 2002), 9-16.
72. باقر انصاری، حقوق رسانه (تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتاب علوم انسانی دانشگاه (سمت)، ۱۳۹۷)، ۲۵۷.
74. ماده ۷ قانون حمایت از حقوق مصرف کنندگان مصوب سال ۱۳۸۸ مجلس شورای اسلامی؛ تبلیغات خلاف واقع و ارائه اطلاعات نادرست که موجب فریب یا اشتباه مصرف کننده از جمله از طریق وسایل ارتباط جمعی، رسانه های گروهی و برگه های تبلیغاتی شود، ممنوع می باشد. آیین نامه اجرائی این ماده توسط وزارت بازرگانی با همکاری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تهیه و به تصویب هیئت وزیران رسید.
78. این آیین نامه از مصوبات هیئت وزیران در سال ۱۳۶۱ بوده که در سال های ۱۳۶۴ و ۱۳۸۲ اصلاح گردیده است.
81. مریم درستانی و مهدی روحانی، «پدیده های جدید فضای مجازی در ایران از دیدگاه کارشناسان ارتباطات»، مطالعات رسانه ای، ۹، ۲۶(۱۳۹۳)، ۵۶.
82. هادی خانیکی و محمود بابائی، «فضای سایبر و شبکه های اجتماعی»، فصلنامه انجمن ایرانی مطالعات جامعه اطلاعاتی، ۱، ۱ (۱۳۹۰)، ۹۳.
83. الهام رحمت آبادی و حبیب اله بهار آقابخشی. «سبک زندگی و هویت اجتماعی جوانان». فصلنامه رفاه اجتماعی، ۵، ۲۰ (۱۳۸۵)، ۲۵۲.
84. غلام عباس توسلی، نظریه های جامعه شناسی (تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتاب علوم انسانی دانشگاه ها (سمت)، ۱۳۷۰). ۴۸۶.
85. مهدی پرور، محمدتقی عباسی شوازی و احسان حمیدی زاده، «فضای مجازی و مانکن شدگی کاربران، تحلیل نشانه شناختی چالش مانکن»، فصلنامه انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، ۱۵، ۵۵ (۱۳۹۸)، ۱۷۳.
87. سیدحسین هاشمی، «نقدی بر ماده ۶۳۸ ق.م.ا در جرم انگاری بدحجابی»، مطالعات راهبردی زنان، ۳۷ (۱۳۸۶)، ۱۳.
88. حسین نمازی فر و صالح سعادت، «بررسی فقهی و حقوقی حجاب شرعی با رویکردی بر آرای امام خمینی (ره)»، پژوهشنامه متین، ۴۹(۱۳۸۹)، ۱۰۹-۱۱۰.
89. رضا زهروی و رسول احمدزاده، «تن نمایی زنان در فضای مجازی با نگاهی به آموزه های فقه امامیه و حقوق ایران»، فصلنامه علمی ـ پژوهشی مطالعات راهبردی زنان، ۱۸، ۷۰(۱۳۹۴)، ۲۱۶.
90. Li-Hsun Peng, “Bridging local trend to global: Analysis of Indonesian contemporary modest fashion”. 2017 International Conference on Applied System Innovation (ICASI), Sapporo, Japan, 2017, 1710.
94. Imene Ajala. “From Islamic dress and Islamic fashion to cool Islam: An exploration of Muslim youth hybrid identities in the West”. The International Journal of Interdisciplinary Cultural Studies, 12, 3(2017), 7.
95. Ajala Hj Hassan et al. “Islamic and modest fashion lifestyle.” Journal of Islamic Management Studies, 2, 1(2019), 79.
98. Annisa Ilmi Faried Lubis, “Development Model of Halal Fashion Industry In Indonesia”, International Conference & Exhibition 2019 (IHCE), 1, 1(2019), 207-208.
100. Made Arini Hanindharputri, and Ni Putu Emilika Budi Lestari, “Perancangan video promosi desain mode idb bali untuk kegiatan jakarta muslim fashion week,” Jurnal Lentera Widya, 3, 1(2021), 60.
102. Basma Sabbahi, “Digital Technology for Saudi Arabian Fashion Shows” (PhD diss., United Kingdom University of de Montfort, 2019), 83.
109. Banu Gökarıksel and Anna J. Secor. “New transnational geographies of Islamism, capitalism and subjectivity: the veiling‐fashion industry in Turkey”, Area, 41 1(2009), 6.
113. Arlesa Shephard, Sanjukta Pookulangara, Tammy R. Kinley, and Bharath M. Josiam. “Media influence, fashion, and shopping: a gender perspective”, Journal of Fashion Marketing and Management, 20 (2016), 4.
