پژوهشهای حقوقی

پژوهشهای حقوقی

ماهیت‌شناسی قرارداد صندوق امانات بانکی؛ مبانی و نوع مسئولیت

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان
1 مسئول اندیشکده حقوق بانکی دانشگاه امام صادق علیه‌السلام؛ دکترای حقوق خصوصی، دانشگاه مفید قم، قم، ایران.
2 دانشجوی دکترای حقوق خصوصی، دانشگاه امام صادق علیه‌السلام، تهران، ایران.
چکیده
در کنار تجهیز و تخصیص منابع که کار اصلی بانک‌ است، بانک‌ها برای پاسخگویی به نیاز دارندگان اموال و اسناد باارزش از قبیل وجوه نقد، سکه و اوراق بهادار و اطمینان خاطر آنان از حفظ و نگهداری دارایی‌های ارزشمند خود، صندوق‌های امانات را در قالب یکی از خدمات بانکی به مشتریان خود عرضه می‌کنند. چالش حقوقی مهمی که در خصوص این صندوق‌ها وجود دارد، شناسایی و توصیف ماهیت رابطه ‌حقوقی میان بانک و مشتری است. پرسش اصلی این است که آیا بانک در واقع صندوق امانات را به مشتری اجاره می‌دهد، یا رابطه ایجادشده ماهیت سپردن مال به‌صورت ودیعه دارد، یا اینکه بانک در حکم اجیرِ مشتری برای حفظ و صیانت از اموال عمل می‌کند. همچنین این احتمال مطرح است که قرارداد مزبور واجد ماهیتی مرکب و تلفیقی از نهادهای یادشده باشد، یا حتی به دلیل ویژگی‌های خاص خود در زمره عقود نامعین قرار گیرد. موضوع دیگر در این زمینه، مبنای مسئولیت و نوع تعهد بانک در قبال مشتریان است. بر اساس یافته‌های این پژوهش، قرارداد مذکور در قالب عقدی مرکب از اجاره اشخاص و اشیا قابل توجیه است. با وجود امانی بودن عقد اجاره، بنا بر مصالح اجتماعی، الزامات قانونی، قوانین خاص و شروط قراردادی، در صورت ورود خسارت، بانک در برابر صاحبان این اموال مسئول است و می‌توان تعهد بانک را با توجه به تخصصی که در نگهداری اشیای ارزشمند دارد، تعهد به نتیجه قلمداد نمود و در صورت ورود خسارت، بانک را مسئول دانست و بر این ‌اساس نه‌تنها مشتری نیازی به اثبات تقصیر بانک ندارد، بلکه بانک با اثبات بی‌تقصیری خود هم نمی‌تواند از مسئولیت معاف شود. به‌علاوه از پاره‌ای از مقررات و الزامات قانونی نیز مسئولیت نوعی و بدون تقصیر بانک، قابل استنباط است. پژوهش حاضر ناظر به مقام ثبوت و تحلیل نظری رابطه بانک و مشتری است و البته در مقام اثبات و رسیدگی قضایی، میزان غرامت به تشخیص قاضی و بر اساس کلیه شواهد و قراین از جمله شروط قراردادی، عرف‌های خاص و عام و در نهایت اصل برائت نسبت به مازاد تعیین می‌شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Legal Nature of Bank Safe Deposit Box Contracts: Foundations and Type of Liability

نویسندگان English

Yaser Moradi 1
Mohammad Javad Farahzadi 2
1 Head of Banking Law Think Tank, Imam Sadiq University; PhD in Private Law, Mofid University, Qom, Iran.
2 PhD Student in Private Law, Imam Sadiq University, Tehran, Iran.
چکیده English

While the mobilization and allocation of resources constitute the primary function of banks, they also offer safe deposit box services to safeguard customers' valuable assets and documents, such as cash, securities, and precious items. A key legal challenge concerning these services is characterizing the nature of the contractual relationship between the bank and the customer. The central question is whether this relationship constitutes a lease of space, a deposit (wadi’ah), a contract for custodial services (ijārah of persons), or a composite institution that may be classified as an innominate contract. A related issue involves determining the basis and type of the bank's liability. This research concludes that the contract is best justified as a composite agreement (’aqd-e morakkab) combining the hire of things and the hire of persons. Despite the generally fiduciary (amāni) nature of such contracts, considerations of social interest (maslahah-e ejtema’i), legal requirements, and contractual terms establish the bank's liability for loss. Given the bank's professional expertise in safeguarding valuables, its obligation is one of results (ta’ahhod be natijeh). Consequently, the customer need not prove bank negligence, and the bank cannot exonerate itself merely by proving a lack of fault, implying a form of strict liability. This research focuses on the theoretical foundations (maqām-e sobūt) of the bank-customer relationship. In the context of judicial proof and adjudication (maqām-e esbāt), however, the quantum of compensation is subject to judicial discretion based on all evidence, including contractual terms, customary practice (‘urf), and the principle of acquittal (barā’at) regarding any excess.

کلیدواژه‌ها English

Bank Safe Deposit Box
Deposit
Hire of Things
Hire of Persons
Bank Liability
Strict Liability
Composite Contract
- اسکینی، ربیعا. حقوق تجارت. جلد اول. چاپ بیست‌ و هفتم. تهران: سمت، 1399.
- امامی، سید حسن. حقوق ‌مدنی. جلد اول. چاپ هفتم. تهران: کتاب‌فروشی ‌اسلامیه، 1368.
- امامی، سید حسن. حقوق ‌مدنی. جلد دوم. چاپ پنجم. تهران: کتاب‌فروشی ‌اسلامیه، 1368.
- بجنوردی، سید محمدحسن. القواعد الفقهیه. جلد دوم. چاپ اول. قم: مطبعه ‌الهادی، 1419 ق.
- ترحینی‌ عاملی، سید محمدحسین. الزبده ‌الفقهیه فی شرح الروضه ‌البهیه. جلد پنجم. چاپ دوم. بیروت: دارالفقه للطباعه والنشر، 1327 ق.
- جعفری ‌لنگرودی، محمدجعفر. اندیشه و ارتقا: صد و یک مقاله در علم ماهیت‌شناسی حقوقی. چاپ اول. تهران: گنج‌ دانش، 1387.
- جعفری ‌لنگرودی، محمدجعفر. مبسوط در ترمینولوژی حقوق. جلد اول. چاپ دوم. تهران: گنج ‌دانش، 1381.
- سعادت ‌مصطفوی، سید مصطفی و محمدمهدی تاتاری. «تحلیل عقد حفاظت در نظام حقوقی ایران با مطالعه تطبیقی در حقوق‌ فرانسه». پژوهشنامه حقوق ‌اسلامی، 14، 37(1392)، 101-128.
DOI: 10.30497/law.2013.1490
- سنهوری، عبدالرزاق ‌احمد. الوسیط فی شرح القانون ‌المدنی ‌الجدید (الایجار والعاریه). جلد ششم. چاپ سوم. بیروت: دار احیاء التراث‌ العربی، 1958 م.
- شهیدی، مهدی. حقوق ‌مدنی: آثار قراردادها و تعهدات. جلد سوم. چاپ اول. تهران: انتشارات ‌مجد، 1382.
- شهیدی، مهدی. حقوق ‌مدنی: تشکیل قراردادها و تعهدات. جلد اول. تهران: نشر حقوق‌دان، 1377.
- شهیدی، مهدی. سقوط ‌تعهدات. چاپ سوم. تهران: کانون ‌وکلای‌ دادگستری، 1373.
- طباطبایی ‌حکیم، سید محسن. مستمسک‌ العروه ‌الوثقی. جلد دوازدهم. چاپ سوم. بیروت: دار احیاء التراث ‌العربی، 1392.
- کاتوزیان، ناصر. حقوق‌ مدنی: الزام‌های خارج از قرارداد: ضمان‌ قهری (مسئولیت‌ مدنی). جلد اول. چاپ اول. تهران: انتشارات دانشگاه ‌تهران، 1374.
- کاتوزیان، ناصر. حقوق ‌مدنی: قواعد عمومی قراردادها. جلد چهارم. چاپ اول. تهران: انتشارات‌ به‌نشر، 1368.
- کاتوزیان، ناصر. حقوق ‌مدنی: قواعد عمومی قراردادها. جلد سوم. چاپ اول. تهران: انتشارات‌ به‌نشر، 1368.
- کاتوزیان، ناصر. حقوق‌ مدنی: نظریه عمومی تعهدات. تهران: نشر یلدا، 1374.
- کاتوزیان، ناصر. حقوق‌ مدنی، دوره عقود معین (1). جلد اول. چاپ چهارم. تهران: شرکت‌ انتشار با همکاری بهمن ‌برنا، 1371.
- کاتوزیان، ناصر. حقوق‌ مدنی، دوره عقود معین (4). جلد چهارم. چاپ دوم. تهران: شرکت انتشار با همکاری شرکت بهمن ‌برنا: انتشارات ‌مدرس، 1376.
- کاتوزیان، ناصر. دوره مقدماتی حقوق‌ مدنی: وقایع‌ حقوقی. چاپ دوم. تهران: نشر یلدا، 1374.
- محقق ‌داماد، سید مصطفی و یاسر مرادی. «تحلیل مسئولیت بانک‌ها در قبال مشتریان؛ موانع و راهکارها». اقتصاد اسلامی، 18، 72(1397)، 95-120.
- محقق ‌داماد، سید مصطفی. قواعد فقه (بخش‌ مدنی). جلد اول. تهران: مرکز نشر علوم‌ اسلامی، 1400.
- مصطفوی، سید محمدکاظم. القواعد (مائه قاعده فقهیه)، چاپ سوم. قم: مؤسسه ‌النشرالاسلامی، 1417 ق.
- نجفی، محمدحسن. جواهرالکلام فی شرح شرایع ‌الاسلام. جلد بیست‌ و هفتم. چاپ ششم. تهران: دارالکتب‌ الاسلامیه، 1394 ق