پژوهشهای حقوقی

پژوهشهای حقوقی

اعمال رأی وحدت رویه ۸۱۱ در مورد جبران خسارات ناشی از بطلان انتقال سرقفلی

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان
سحر کریمی 1
مهدی هادی 2
زهرا کلهری 2
1 استادیار، گروه حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.
2 کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.
10.48300/jlr.2024.480840.2754
چکیده
بر اساس رأی وحدت رویه شماره ۸۱۱-۱/۴/۱۴۰۰، در موارد مستحق‌للغیر درآمدن مبیع و جهل خریدار به وجود فساد، اگر ثمن وجه رایج کشور باشد، تعیین میزان غرامت مطابق عمومات قانونی مربوط به نحوه‌ جبران خسارت و نه بر اساس ماده ۵۲۲ قانون آیین دادرسی مدنی بوده و میزان افزایش قیمت (تورم) اموالی که از نظر نوع و اوصاف مشابه همان مبیع هستند، ملاک عمل خواهد بود. از آنجا که نص رأی مذکور، تنها به مبیعی که مستحق‌للغیر گردیده، اشاره دارد، برخی در یک تفسیر نص‌محور حدود تأثیر رأی وحدت رویه را تنها محدود به این مورد دانسته و اعتقاد دارند که انتقال سرقفلی یک عقد متمایز از بیع است و لذا نمی‌توان نتایج و آثار حقوقی یکسانی داشته باشند. از همین رو رأی مزبور را شامل مورد بطلان انتقال سرقفلی نمی‌دانند. با وجود این می‌توان از ظاهر رأی وحدت رویه عبور نموده و با توجه به ماهیت و حدود الزام‌آور بودن رأی مزبور برای شعب دادگاه و این مهم که ضمان درک نتیجه فساد معامله و نوعی ضمان قهری است و اختصاص به بیع ندارد، رأی وحدت رویه مذکور را به فرض بطلان سایر قراردادهای معوض مانند قرارداد انتقال سرقفلی نیز تسری داد، به‌ویژه که رجوع به ماده ۵۲۲ قانون آیین دادرسی مدنی در چنین مواردی نه‌تنها خروج موضوعی دارد، بلکه به جهت اینکه فقط موجب پرداخت ارزش اسمی پول پرداخته‌شده در زمان حال می‌شود و پرداخت خسارتی را در برنمی‌گیرد، از عدالت و منطق قانونگذار جهت جبران خسارت نیز دور خواهد بود.
کلیدواژه‌ها
رأی وحدت رویه ۸۱۱
رأی وحدت رویه ۷۳۳
جبران خسارت
انتقال سرقفلی
بطلان قرارداد

عنوان مقاله English

The Application of Unification Ruling No. 811 to Compensation for Losses Arising from the Invalid Transfer of Key-Money Rights

نویسندگان English

Sahar Karimi 1
Mehdi Hadi 2
Zahra Kalhori 2
1 Assistant Professor, Department of Private Law, Faculty of Law and Political Science, Kharazmi University, Tehran, Iran.
2 M.A. in Private Law, Faculty of Law and Political Science, Kharazmi University, Tehran, Iran.
چکیده English

Under Unification Ruling No. 811 of 22 June 2021, where the property sold belongs to a third party and the buyer was unaware of the invalidity of the sale, damages must be assessed according to the general principles of compensation rather than Article 522 of the Iranian Code of Civil Procedure, provided that the purchase price was paid in Iranian currency. The assessment must take account of the increase in the prices of properties comparable to the subject matter of the sale in type and characteristics. Since the express wording of the ruling concerns only sales of property belonging to third parties, some commentators adopt a literal interpretation and argue that its application should be confined to such transactions. They maintain that the transfer of key-money rights (haqq-e sarqofli) constitutes a contract distinct from a sale and should not necessarily be subject to the same legal consequences. Accordingly, they reject the application of the ruling to invalid transfers of key-money rights. This study, however, examines whether the ruling can be extended to such transfers by considering its underlying rationale, the nature and binding force of unification rulings, and the principle of liability for defective title (ḍamān al-darak). It argues that this form of liability arises from the invalidity of a transaction and constitutes a form of non-contractual liability that is not confined to contracts of sale. The findings indicate that the compensatory approach established in Ruling No. 811 can also be applied to invalid transfers of key-money rights. Article 522 of the Code of Civil Procedure, which governs compensation for delayed payment of monetary debts, does not directly address losses arising from the invalidity of such transactions. Moreover, an adjustment based solely on general inflation indices may fail to compensate the injured party for the actual loss suffered. Extending the approach adopted in Ruling No. 811 to invalid transfers of key-money rights would therefore be more consistent with the principle of full compensation and the legislative rationale underlying the law of damages.

کلیدواژه‌ها English

Unification Ruling No. 811
Unification Ruling No. 733
Compensation for Losses
Transfer of Key-Money Rights
Contractual Invalidity
- آخوند خراسانی، محمدکاظم بن حسین. (1406ق). حاشیه‌ای بر مکاسب. تهران: انتشارات وزارت ارشاد اسلامی.
- آقایی، کامران. (1396). ماده 522 قانون آیین دادرسی مدنی در آیین نظریه تعدیل پول. تحقیقات حقوقی،80(20).
- انسیه مطیعی و مسعود البرزی ورکی. (1399). اصل انصاف، ماهیت، انواع و کارکردهای آن. مجله حقوق خصوصی، 17(2).
- بادینی، حسن و لیلا جوانمرد. (1392). بررسی امکان و چگونگی توقیف سرقفلی و حق کسب، پیشه، تجارت، پژوهش حقوق خصوصی. پژوهش حقوق خصوصی، 4(10).
- پژوهشگاه قوه قضائیه. (1400الف). قلمرو ضمان درک بایع. چاپ 2. تهران: مرکز مطبوعات و انتشارت قوه قضائیه.
- پژوهشگاه قوه قضائیه. (1400ب). نحوه جبران خسارت وارده به خواهان به لحاظ مستحق‌للغیر  بودن مبیع. چاپ 2. تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضائیه.
- تقی‌زاده، جواد و فاطمه سمیمیان. (1394). تخصیص صلاحیت تقنینی مجلس شورای اسلامی در نظم اساسی ایران. پژوهشهای حقوقی، 14(27).
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (1388). مبسوط در ترمینولوژی حقوق. جلد چهارم. تهران: انتشارات گنج دانش.
- جناتی، محمدابراهیم. (1368). جایگاه قیاس در منابع اجتهاد. کیهان اندیشه، (26).
- حاجی‌پور، مرتضی. (1399). قلمرو جبران خسارت در پرتو رأی وحدت رویه 733 دیوان عالی کشور. آموزه‌های فقه مدنی، 22(12).
- حکمت‌نیا، محمود. (1386). مبانی مالکیت فکری. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
- حلی، حسن بن یوسف. (1414ق). تذکره الفقها. قم: مؤسسه آل البیت.
- خالقی، علی. (1400). نکته‌ها در قانون آیین دادرسی کیفری. چاپ هفدهم. تهران: پژوهشکده حقوق شهر دانش.
- خوانساری، جلال‌الدین محمد. (1360). شرح غررالحکم و درر الکلم. جلد 1. چاپ 2. تهران: دانشگاه تهران.
- داودی، حسین. (1400). تاریخچه و ظرفیت‌های قانونگذاری دیوان عالی کشور در صدور رأی وحدت رویه. مجله تخصصی دیوان عالی کشور، 1(1).
- درودیان، حسینعلی. (1370). جزوه حقوق مدنی 4. تهران: انتشارات دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران.
- راسخ، محمد. (1385). ویژگی‌های ذاتی و عرضی قانون. نشریه مجلس و راهبرد، 51(13).
- رفیعی، محمدرضا. (1401). ایجاد وحدت رویه قضایی (مبانی، راهکارها و چالش‌ها). تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضائیه.
- روحانی، سید محمدصادق. (1412ق). فقه الصادق. قم: دارالکتاب.
- رهامی، روح‌الله. (1393). بررسی وظیفه دولت‌ها در حفظ امنیت فردی انسان‌ها. فصلنامه پژوهش حقوق عمومی، 15(42).
- سعادت مصطفوی، سید مصطفی و محمدجواد پایکاری. (1396). نگرشی جدید به مبانی مسئولیت مدنی در حقوق ایران و فقه امامیه. دوفصلنامه آموزه‌های گواه، 1(3).
- سید حمیدرضا احمدی‌زاده، فیروز محمودی جانکی و مهدی شیدائیان. (1401). جایگاه اصل انصاف در فقه و حقوق کیفری ایران. فصلنامه فقه جزائی تطبیقی، 2(2).
- سیوطی، جلال‌الدین. (1401ق). الجامع الصغیر. جلد اول. بیروت: دارالفکر.
- علی بیات. (1399). نظام حقوقی حاکم بر پاسداشت نظم عمومی و تضمین آزادی اجتماعات (با تأکید بر رویکرد دیوان عدالت اداری). پژوهش‌های نوین حقوق اداری، 2(2).
- فرحزادی، علی‌اکبر و سید رسول میرنژاد. (1400). اصل ترمیم دادرسی در حقوق دادرسی مدنی. فصلنامه حقوق دادگستری، 15(85).
- قاسم‌زاده، سید مرتضی. (1387). مبانی مسئولیت مدنی. چاپ پنجم. تهران: انتشارات میزان.
- کاتوزیان، ناصر. (1390). فلسفه حقوق. جلد دوم. چاپ چهارم. تهران: شرکت سهامی انتشار.
- کاتوزیان، ناصر. (1392). مقدمه علم حقوق و مطالعه در نظام حقوقی ایران. چاپ هشتاد و نهم. تهران: شرکت سهامی انتشار.
- کاتوزیان، ناصر. (1396). اعتبار امر قضاوت شده در امور مدنی. چاپ دهم. تهران: نشریه میزان.
- کاتوزیان، ناصر. (1400الف). الزامات خارج از قرارداد مسئولیت مدنی. جلد اول. چاپ سوم. تهران: انتشارات گنج دانش،.
- کاتوزیان، ناصر. (1400ب). عقود معین. جلد اول. چاپ چهارم.تهران: انتشارات گنج دانش.
- کریمی، عباس و محمدهادی جواهرکلام. (1399). تحلیل رأی وحدت رویه شماره 733 هیئت عمومی دیوان عالی کشور، با تأکید بر ماهیت پول و تمایز کاهش ارزش پول، خسارت تأخیر تأدیه و خسارت ناشی از افزایش قیمت‌ها. دانشنامه حقوق اقتصادی، 17(27).
- کشاورز، بهمن. (1396). سرقفلی و حق کسب‌وپیشه و تجارت در حقوق ایران و فقه اسلامی. چاپ چهاردهم. تهران: انتشارات کشاورز.
- محقق داماد، سید مصطفی. (1397). قواعد فقه بخش مدنی (مالکیت ـ مسئولیت). چاپ پنجاهم. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
- معاونت آموزشی دادگستری کل استان تهران. (1391). نقد رویه قضایی در امور مدنی. تهران: انتشارات جنگل.
- معاونت قضایی دیوان عالی کشور در امور هیئت عمومی. (1401). غرامات ناشی از مستحق‌للغیر  درآمدن مبیع (نحوه‌ محاسبه کاهش ارزش ثمن پولی به‌عنوان غرامت ناشی از مستحق‌للغیر  درآمدن مبیع)(مشروح مذاکرات هیئت عمومی دیوان عالی کشور درباره رأی وحدت رویه قضایی شماره 811-25/3/1400 و پیوست تحقیقات فقهی آن). چاپ سوم. تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضائیه و اداره وحدت رویه دیوان عالی کشور.
- معاونت منابع انسانی دادگستری کل استان فارس. (1400). نقد رأی، آرای دادگستری کل استان فارس در بوته نقد و تحلیل. جلد اول. چاپ دوم. تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضائیه.
- معلوف، لویس. (1386). المنجد عربی به فارسی. ترجمه محمد بندر ریگی. چاپ ششم. تهران: تهران اسلامی.
- مکارم شیرازی، ناصر. (1411ق). القواعد الفقیه. قم: مدرسه امیرالمؤمنین.
- منصورآبادی، عباس و جواد ریاحی. (1391). مفهوم‌شناسی «مبانی» در پژوهش‌های حقوقی، پژوهش‌های حقوقی، 22(11).
- موسوی بجنوردی، سید حسن. (1419ق). القواعد الفقهیه. قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعلیان.
- نجفی، محمدحسن. (1399). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. جلد چهل و سوم. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
- نهرینی، فریدون. (1400). آیین دادرسی مدنی. چاپ سوم. تهران: انتشارات گنج دانش.
- هارت، هربرت. (1390). مفهوم قانون. ترجمه محمد راسخ. تهران: نشر نی.
پژوهشهای حقوقی
دوره 25، شماره 66
تابستان 1405
صفحه 407-432