پژوهشهای حقوقی

پژوهشهای حقوقی

تأثیر عدم حضور متهم در دادرسی کیفری از منظر حقوق دفاعی و نهادهای ارفاقی متأثر از عدالت ترمیمی

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسنده
دانشجوی دکترای حقوق جزا و جرم‌شناسی، واحد بندرعباس، دانشگاه آزاد اسلامی، بندرعباس، ایران.
چکیده
در فرایند دادرسی کیفری اعم از جنبه خصوصی و عمومی جرم، متهم تنها شخصی است که نقش کلیدی را به‌عنوان فرد در معرض تعقیب ایفا می‌کند. علاوه بر اینکه به جهت نقض قانون مستحق مجازات هست، رعایت حقوق دفاعی وی نیز الزامی است. به‌منظور کشف حقیقت و صیانت از حقوق زیان‌دیده و همچنین اثبات برائت یا بزهکاری، حضور متهم نزد مقام قضایی ضرورت دارد. یکی از اصلی‌ترین مباحث مربوط به حقوق دفاعی بر اساس ماده ۵ قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392، استماع اظهارات و دلایل متهم است. در صورت عدم دستیابی به او پس از ارتکاب جرم، دادرسی منصفانه با خلأهایی روبه‌رو خواهد شد و با فراری شدن یا استنکاف از بیان واقعیت، کشف حقیقت با صعوبت همراه خواهد شد و در مسیری همچون اطاله دادرسی به‌عنوان یکی از چالش‌های احصاشده سند تحول قضایی، تضییع حق بزه‌دیده و تباه شدن حقوق خود متهم و محرومیت وی از اعمال نهادهای ارفاقی قانونی و جلوه‌های عدالت ترمیمی پیش خواهد رفت. از مهم‌ترین دلایل عدم دسترسی به متهم را ترس یا ارعاب از نحوه محاکمه، عدم آگاهی از حقوق دفاعی و تردید به بی‌طرفی قضات، بازداشت‌های اضافی و رفتار خودسرانه مأمورین در بدو دستگیری و دوران تحت نظر می‌توان برشمرد. این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی و مطالعه منابع حقوقی مرتبط، مجلات تخصصی و قوانین کیفری ایران با هدف بررسی این خلأ دادرسی تدوین شده و عواملی که موجب عدم حضور متهم در فرایند تحقیق و دادرسی می‌گردد، ضمن ارائه راهکارهای اجرایی مورد تحقیق قرار گرفته است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Effect of the Defendant's Absence in Criminal Proceedings: A Perspective on Defense Rights and Social Institutions Affected by Restorative Justice

نویسنده English

Reza Jorjandi Moghaddam
PhD Student in Criminal Law and Criminology, Bandar Abbas Branch, Islamic Azad University, Bandar Abbas, Iran.
چکیده English

In the course of criminal proceedings, both in the private and public realms of the offense, the individual facing charges assumes a pivotal role as the accused. It is imperative to not only acknowledge their culpability for violating the law but also uphold their rights to a fair defense. To uncover the truth, safeguard lost rights, and establish acquittal or delinquency, it is crucial for the accused to appear before the judicial authority. Among the primary concerns pertaining to defense rights, as outlined in Article 5 of the Criminal Procedure Law ratified in 2012, is the examination of the accused's statements and justifications. Failure to reach the accused following the commission of the crime will result in procedural loopholes, impeding a fair trial and complicating the pursuit of truth due to hesitancy in disclosing information. This may potentially lead to prolonged hearings, as highlighted in the judicial reform document's list of challenges, and result in the violation of the victim's rights, deprivation of the accused's rights, and the negation of the application of legal institutions and the principles of restorative justice. Fear or intimidation regarding the trial process, limited awareness of defense rights, doubts regarding the impartiality of judges, additional detentions, and arbitrary conduct by law enforcement officers during arrest and surveillance are among the significant factors contributing to the difficulty in accessing the accused. This article has been meticulously crafted using the descriptive analytical approach, incorporating an examination of pertinent legal sources, specialized publications, and criminal legislation of Iran. The primary objective is to delve into the existing legal void and explore the underlying factors contributing to the absence of the accused during investigations and legal proceedings. Moreover, this study endeavors to propose practical solutions for effective implementation.

کلیدواژه‌ها English

Accused
Defensive Rights
Restorative Justice
Criminal Proceedings
Victim
 کتاب‌ها
- اردبیلی، محمدعلی. حقوق جزای عمومی. چاپ بیست و سوم. جلد سوم. تهران: نشر میزان، ۱۴۰۰.
- اردبیلی، محمدعلی. حقوق جزای عمومی. چاپ شصت و ششم. جلد نخست. تهران: نشر میزان، ۱۴۰۰.
- آخوندی، محمود. آیین دادرسی کیفری، اندیشه‌ها. جلد چهارم. ویراست سوم. تهران: انتشارات مجد، ۱۳۸۴.
- آشوری، محمد. آیین دادرسی کیفری. جلد دوم. تهران: سمت، ۱۳۸۸.
- تدین، عباس (مترجم). قانون آیین دادرسی کیفری فرانسه. چاپ اول. تهران: انتشارات خرسندی، 1391.
- خالقی، علی. آیین دادرسی کیفری. چاپ چهل و سوم. تهران: انتشارات شهر دانش، ۱۴۰۰.
- رستمی، هادی. آیین دادرسی کیفری، چاپ اول. تهران: بنیاد حقوقی میزان، ۱۳۹۷.
- طاهری، محمدعلی. خشونت ساختاری و فرایند عدالت کیفری، رهیافتی جرم شناسانه و تطبیقی به آموزه نفی خشونت. تهران: انتشارات محراب فکر، ۱۳۸۵.
- طهماسبی، جواد. آیین دادرسی کیفری. جلد دوم. تهران: میزان، ۱۳۹۸.
- عمید، حسن. فرهنگ عمید (دو جلدی). چاپ بیست و هشتم. تهران: موسسه انتشارات امیرکبیر، ۱۳۹۲.
- فرجیها، محمد. دانش‌نامه عدالت ترمیمی (مجموعه مقاله‌های همایش بین‌المللی عدالت ترمیمی و پیشگیری از جرم). چاپ اول. تهران: میزان، ۱۳۹۶.
- فروزش، روح‌الله. جایگاه عدالت ترمیمی در فقه و حقوق اسلامی و حقوق ایران. با دیباچه حسین میرمحمدصادقی. تهران: انتشارات خرسندی، ۱۳۸۵.
- قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.
- قانون آیین دادرسی کیفری، مصوب ۱۳۹۲.
- قانون کاهش مجازات حبس تعزیری، مصوب ۱۳۹۹.
- قانون مجازات اسلامی، مصوب ۱۳۹۲.
- کاتوزیان، ناصر. فلسفه حقوق. چاپ پنجم. جلد اول. تهران: شرکت سهامی انتشار، ۱۳۸۸.
- کسسه، آنتونیو. حقوق کیفری بین‌المللی. مترجمان زهرا موسوی، اردشیر امیرارجمند، حسین پیران. تهران: انتشارات جنگل، ۱۳۸۷.
- گودرزی بروجردی، محمدرضا. سیاست جنایی قضایی. چاپ دوم. تهران: انتشارات سلسبیل، ۱۳۸۵.
- نجفی ابرندآبادی، علی‌حسین. «گفتمان سیاست جنایی قانون‌گذار در قانون آیین دادرسی کیفری ۱۳۹۲». در: حج اندیشه؛ هم‌افزایی فقه و حقوق در تحقق توسعه و تعالی انسانی (مجموعه مقالات در نکوداشت استاد شهید دکتر حاج ناصر قربان نیا). به کوشش نعمت‌الله الفت. چاپ دوم. قم: دانشگاه مفید، ١٣٩۶.
- نیازپور، امیرحسین. حقوق کیفری کودکان و نوجوانان. چاپ اول. تهران: انتشارات میزان، ۱۳۹۳.
- یوسفی، ایمان. آیین دادرسی کیفری. چاپ دوم. تهران: بنیاد حقوقی میزان، ۱۳۹۵.
مقالات و سایر منابع:
- بارانی، محمد. «پلیس و میانجیگری کیفری (مورد مطالعه: کلانتری‌های تهران)». پژوهش‌های دانش انتظامی، 19، ۷۶(۱۳۹۶)، ۱۲۱-۱۴۶.
- باقرپور، یوسف‌علی. «تضمینات قانونی و اساسی در دادرسی و تحقیقات مقدماتی (مطالعه تطبیقی حقوق ایران و فرانسه)». فصلنامه بصیرت، 12، 34(۱۳۸۴)، ۹۴-۱۲۵.
- پورقهرمانی، بابک و ایرج نگهدار. «ارزیابی رویکرد قضات به اعمال نهادهای ارفاقی جدید (مطالعه موردی محاکم کیفری استان کردستان)». مطالعات حقوق کیفری و جرم‌شناسی، ۴۸، 2(۱۳۹۷)، ۲۲۵-۲۵۵.
Doi: 10.22059/jqclcs2019.70809
- جعفریان، هادی و حجت‌الله رئیسی. «بررسی نقش فرایند عدالت ترمیمی در پیشگیری از جرم و کاهش آثار مربوطه». نشریه آسیب های اجتماعی کودک و نوجوان، ۲۹(۱۳۹۹)، ۹۹-۱۲۰.
- حسین‌زاده، پیمان.«نگاهی اجمالی به حقوق دفاعی متهم». نشریه دادرسی، ۷۷(۱۳۸۸)، ۴۴-۴۵.
- حیدری، الهام. «حقوق دفاعی متهم در دوران تحت نظر در قانون آیین دادرسی کیفری و بررسی تطبیقی آن با حقوق انگلستان». دیدگاه‌های حقوق قضایی، 20، ۷۱(۱۳۹۴)، ۲۷-۵۲.
- ساقیان، محمدمهدی.«تحولات حق متهم برداشتن وکیل در مرحله تحت نظر در حقوق فرانسه و ایران». مطالعات حقوق کیفری و جرم‌شناسی، 1، 1(1393)، 103-118.
Doi: 10.22059/jqclcs.2014.54926
- سامانه ملی آرای قضایی. وب‌سایت پژوهشگاه قوه قضائیه، قابل دسترسی در: 
https://ara.jri.ac.ir
- صابر، محمود. «معیارها و تضمین‌های دادرسی عادلانه در مرحله تحقیقات مقدماتی». پژوهش‌های حقوق تطبیقی، ۱۳، ۴(۱۳۸۸)، ۱۴۳-۱۷۵.
- علی‌اکبری، رستم ، سیاوش اسماعیلی، حسین امینی اسدآبادی و بهروز حسینی‌نژاد. «مبانی، اصول و برنامه‌های پلیس ترمیمی (میانجیگری پلیسی)». قانون‌یار، ۳، ۹(۱۳۹۹)، ۴۵-۶۳.
- قبادی بیگوند، بهاره. «بررسی جلوه‌های عدالت ترمیمی در حقوق کیفری شکلی». مطالعات حقوق، 3، ۳۱(۱۳۹۸)، ۱۱۳-۱۲۸.
- کمالی فرد، ایمان. «نقش و تأثیر تأسیس نهادهای ارفاقی در جهت کاهش آمار مجازات زندان». هفتمین همایش ملی مطالعات و تحقیقات نوین در حوزه علوم انسانی، مدیریت و کارآفرینی ایران. تهران، ۱۳۹۹.
- گلدوست جویباری، رجب، علیرضا میرکمالی و ژاله قبلی. «نوآوری‌های آیین دادرسی کیفری مصوب ۱۳۹۲ درباره حقوق دفاعی متهم در مرحله تحقیقات مقدماتی». دانش و پژوهش حقوقی، 4، 1(۱۳۹۷)، ۷۷-۱۰۰.
Doi: 10.22055/ajkrl2018.14009
- میرنقی‌زاده، میرحیدر و اکبر صفری. «مقایسه عدالت کلاسیک با عدالت ترمیمی». قانون‌یار، ۲(۱۳۹۶)، ۱۹۹-۲۲۰.
نظریه مشورتی شماره ۵۴۹/۹۴/۷ مورخ ۰۲/۰۳/۱۳۹۴، وب‌سایت اداره کل حقوقی قوه قضائیه، (۱۳۹۴).
- وروایی، اکبر و محمد نجاری. «عوامل و انگیزه فرار متهمین از دست مأمورین و راه‌های پیشگیری از آن». پژوهش های مدیریت انتظامی، ۳، ۴(۱۳۸۷)، ۴۸۹-۵۰۲.