پژوهشهای حقوقی

پژوهشهای حقوقی

نظریه حقوقی فارابی چیست؟ استخراج نظریه حقوق فاضله از حکمت مدنی فارابی

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان
محمدمهدی داور 1
ریحانه صادقی 2
قاسمعلی کوچنانی 3
1 دانشجوی کارشناسی ارشد فلسفه، دانشکده علوم انسانی و علوم اجتماعی، دانشگاه مموریال نیوفاندلند، سنت جونز، نیوفاندلند و لابرادور، کانادا.
2 دانشجوی دکترای فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
3 دانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
10.48300/jlr.2024.455154.2635
چکیده
نظریه حقوق فارابی که در میان آرای وی در حوزه حکمت مدنی نهفته است، از سه مؤلفه اساسی مبنا، منبع و غایت تشکیل می‌شود. مبنای حقوق فاضله از نظر ابونصر فارابی، حقوق طبیعی است که با مقاصد شریعت نیز هم‌خوانی و قرابت دارد. منبع قوانین موجود در مدینه فاضله که توسط رئیس اول مدینه فاضله تعیین می‌شود، وحی و سنن الهی است. بخشی از سنن الهی یا قوانین طبیعی، به‌وسیله عقل سلیم قابل ادراک است و بخشی دیگر که از دسترس ادراک اکثریت خارج است، از طریق وحی به رئیس اول الهام می‌شود یا وی با بهره‌گیری از عقل مستفاد، به شهود آن نائل می‌گردد. این دریافت‌ها نیز جزئی از سنن الهی به شمار می‌آیند. غایت رئیس اول و قوانین مدینه فاضله نیز تحقق سعادت قصوی است. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی، به بررسی و تبیین این سه مؤلفه در اندیشه فارابی می‌پردازد و درصدد است نشان دهد که می‌توان از مجموع این مباحث، چهارچوبی منسجم تحت عنوان نظریه حقوق فاضله یا نظریه حقوق فارابی ارائه کرد.
کلیدواژه‌ها
فارابی
حقوق طبیعی
سنن الهی
سعادت
حقوق فاضله

عنوان مقاله English

What Is Fārābī’s Legal Theory? Deriving a Theory of Virtuous Law from His Civil Philosophy

نویسندگان English

Mohamad Mahdi Davar 1
Reyhaneh Sadeghi 2
Ghasem Ali Kouchnani 3
1 MA Student in Philosophy, Department of Philosophy, Faculty of Humanities and Social Sciences, Memorial University of Newfoundland, St. John's, Newfoundland and Labrador, Canada.
2 PhD student of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Tehran, Tehran, Iran.
3 Associate Professor, Department of Islamic Philosophy and Theology, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده English

Fārābī’s legal theory, embedded in his writings on civil philosophy, comprises three fundamental components: foundation, source, and ultimate purpose. The foundation of virtuous law, according to Fārābī, is natural law, which is also consistent with the objectives of Islamic law. The laws governing the virtuous city are established by its first ruler and derive from divine revelation and divine traditions. Some of these divine traditions, or natural laws, are accessible to sound reason, while others lie beyond the intellectual grasp of the majority. The latter are either revealed to the first ruler or apprehended by him through intellectual insight, by virtue of his acquired intellect. Such knowledge also forms part of the divine traditions. The ultimate purpose of both the first ruler and the laws of the virtuous city is the attainment of ultimate happiness. Employing a descriptive-analytical method, this article examines and explains these three components of Fārābī’s thought. It argues that, taken together, they constitute a coherent framework that may be identified as the theory of virtuous law, or Fārābī’s legal theory.

کلیدواژه‌ها English

Fārābī
Natural Law
Divine Traditions
Happiness
Virtuous Law
الف) منابع فارسی و عربی
- ابراهیمی دینانی، غلامحسین. (1402). از محسوس تا معقول. چاپ چهارم. تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (ابوعلی). (1363). المبدأ و المعاد. به اهتمام عبدالله نورانی. تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران - دانشگاه مک گیل.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (ابوعلی). (1364). النجاه. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (ابوعلی). (1375). الاشارات و التنبیهات. قم: نشرالبلاغه.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (ابوعلی). (1394). الهیات دانشنامه علائی. همدان: دانشگاه بوعلی سینا.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (ابوعلی). (1404ق). الهیات شفاء. تصحیح سعید زائد و الاب قنواتی. قم: کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (ابوعلی). (1929). تدابیر المنازل و السیاسات الأهلیه. تحشیه جعفر نقدی. بغداد: مجله الرشد.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (ابوعلی). (1980). عیون الحکمه. بیروت: دارالقلم.
- جوینی، ابوالمعالی. (1997). البرهان فی أصول الفقه. تحقیق صلاح بن محمد بن عویضه. بیروت: دارالکتب العلمیه.
- داور، محمدمهدی. (1402). مجازانگاری استفاده اخلاقی از هوش مصنوعی با استفاده از نظریه فارابی درباره حقوق طبیعی و سعادت. تمدن حقوقی، 6(18).
DOI: 10.22034/LC.2024.450825.1463
- داوری اردکانی، رضا. (1356). فارابی مؤسس فلسفه اسلامی. تهران: انتشارات انجمن فلسفه ایران.
- دیباجی فروشانی، شکوه و غلامرضا جمشیدیها. (1394). مفهوم عدالت از منظر فارابی و ابن‌خلدون. نظریه‌‌های اجتماعی متفکران مسلمان 5(1).
Doi:10.22059/jstmt.2015.60438
- رازی، فخرالدین. (1997). المحصول. تحقیق طه جابر فیاض العلوانی. چاپ سوم. بیروت: مؤسسه الرساله.
- سبزواری، هادی. (1379). شرح المنظومه. تصحیح و تعلیق حسن حسن‌‌زاده آملی. تحقیق و تقدیم مسعود طالبی. تهران: نشر ناب.
- شاطبی، ابراهیم بن موسى بن محمد. (1997). الموافقات. محقق مشهور بن حسن آل سلمان. قاهره: دار ابن عفان.
- شهابی مهدی. (1401). حقوق طبیعی مونتسکیو؛ تأملی بر نسبت متافیزیک و واقعیت در اندیشه حقوق طبیعی. پژوهش‌های حقوق تطبیقی، 26(1).
- شیرازی، محمدبن ابراهیم (ملاصدرا). (1981). الحکمه المتعالیه فی الأسفار العقلیه الأربعه. تحشیه علامه طباطبایی. چاپ سوم. بیروت: دارإحیاء التراث العربی‌.
- غزالی، ابوحامد محمد. (1994). المستصفی من علم الأصول. تصحیح ابراهیم محمد رمضان. بیروت: شرکه دار الأرقم بن أبی الأرقم.
- فارابی، ابونصر محمدبن محمد. (1358). سیاست مدنیّه. ترجمه سید جعفر سجادی. تهران: انجمن فلسفه ایران.
- فارابی، ابونصر محمدبن محمد. (1366). المنطقیات. تحقیق محمدتقی دانش‌‌پژوه. قم: کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.
- فارابی، ابونصر محمدبن محمد. (1389). احصاء العلوم. ترجمه حسین خدیو جم. چاپ چهارم. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
- فارابی، ابونصر محمدبن محمد. (1390). التنبیه علی سبیل السعاده فارابی و راه سعادت. به کوشش قاسم پورحسن. مقدمه و ترجمه نواب مقربی. تهران: انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
- فارابی، ابونصر محمدبن محمد. (1967). الموسیقی الکبیر. تحقیق غطاس عبدالملک خشبه. قاهره: دارالکاتب العربی للطباعه و النشر.
- فارابی، ابونصر محمدبن محمد. (1991). کتاب المله و نصوص أخرى. تحقیق محسن مهدی. بیروت: دارالمشرق.
- فارابی، ابونصر محمدبن محمد. (1995 الف). آراء أهل المدینه الفاضله ومضاداتها. تحقیق علی بوملحم. بیروت: دار ومکتبه الهلال.
- فارابی، ابونصر محمدبن محمد. (1995 ب). تحصیل السعاده. تحقیق علی بوملحم. بیروت: دار ومکتبه الهلال.
- فاضل لنکرانی، محمدجواد. (1402). نگاهی به مقاصدالشریعه. تقریر و تنظیم مهدی اعلایی. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار.
- فلاح‌‌نژاد، اکبر، سید عبدالرحیم حسینی و علی‌‌محمد فلاح‌‌زاده. (1399). حق طبیعی در اندیشۀ فارابی. فلسفه دین، 17(1).
- گیاهی، علیرضا، جمشید صفاری و ابراهیم موسی زاده. (1394). اصول حقوق عمومی در اندیشه فارابی. اندیشه‌‌های حقوق عمومی، 5(1).
- محسنی، محمدسالم و حبیب‌‌الله احسانی. (1396). تشبه به خدا؛ غایت نهایی فلسفه. معرفت، 26(232).
- مفتونی، نادیا. (1400). اقتصاد فرهنگ و رسانه فاضله فارابی. تهران: سروش.
- مفتونی، نادیا و محمود نوری. (1397). بررسی تطبیقی نظریه فارابی و بوعلی‏ سینا پیرامون هدفمندی هنر و کارکرد سرگرمی، شگفتی و لذت در آن. حکمت سینوی (مشکوه الأنوار)، 22(59).
https://doi.org/10.30497/ap.2018.70207
- مهاجر، محسن. (1377). فقه و رهبری در اندیشه سیاسی فارابی. علوم سیاسی، 1(1).
ب) منابع خارجی
- Crone, Patricia. (2003). What Was Al-Fārābī's 'imamic' Constitution?. Arabica, 50(3). https://doi.org/10.1163/157005803771048248
- Hobbes, Thomas. (1651). Leviathan. https://scholarsbank.uoregon.edu/xmlui/bitstream/handle/1794/748/leviathan.pdf
- Kant, Immanuel & Jerome B. Schneewind. (2002). Groundwork for the Metaphysics of Morals. Yale University Press. Retrieved from https://www.earlymoderntexts.com/assets/pdfs/kant1785.pdf
- Locke, John. (1967). Two Treatises of Government. Cambridge: Cambridge University Press. Retrieved from https://www.yorku.ca/comninel/courses/3025pdf/Locke.pdf
- Montesquieu, Baron. (1949). The Spirit of the Laws. Translated by Thomas Nugent. New York: Hafner Publishing Company.
- Satershinov, В. & Zh Khumarkhan. (2021). The concept of Shariah in Al-Farabi’s philosophy. Eurasian Journal of Religious Studies, 25(2021). https://doi.org/10.26577//EJRS.2021.v25.i1.r2
- Smith, Adam. (2010). The Wealth of Nations: An inquiry into the nature and causes of the Wealth of Nations. Harriman House Limited. Retrieved from https://www.rrojasdatabank.info/Wealth-Nations.pdf
پژوهشهای حقوقی
دوره 25، شماره 66
تابستان 1405
صفحه 37-57