پژوهشهای حقوقی

پژوهشهای حقوقی

بازخوانی انتقادی ماهیت نظارت در قانون اساسی ج.ا.ا با تأکید بر نظارت شوراهای شهر و روستا

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار، گروه فقه مضاف، دانشکده فقه، دانشگاه باقرالعلوم (ع)، قم، ایران.
2 دانشجوی دکترای فقه سیاسی ( فقه روابط بین الملل)، دانشکده فقه، دانشگاه باقرالعلوم (ع)، قم، ایران.
چکیده
یکی از مصادیق بارز مردم‌سالاری در نظام جمهوری اسلامی ایران، اصل ۱۰۰ قانون اساسی است که به‌عنوان اصل شوراها شناخته می‌شود. قانونگذار در این اصل، وظیفه شوراها را در راستای پیشبرد اهداف توسعه‌ای، با استفاده از «نظارت» مقرر کرده است. با این ‌حال پرسش اصلی پژوهش حاضر آن است که منظور از نظارت مقرر در اصل ۱۰۰ قانون اساسی، کدام‌یک از انواع نظارت‌های قانونی است؟ فرضیه اولیه پژوهش آن است که نظارت مورد نظر قانونگذار، از نوع نظارت استصوابی است. در این پژوهش، با استفاده از روش تحلیل زمینه‌ای متن (گرندد تئوری)، ضمن بررسی انواع نظارت‌های مورد اشاره یا تصریح‌شده در اصول مختلف قانون اساسی، مذاق قانونگذار از طریق بررسی مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهایی قانون اساسی و نیز نظرات تفسیری شورای نگهبان مورد تحلیل قرار گرفته است تا تبیینی دقیق و مستند از مفهوم نظارت در اصل ۱۰۰ ارائه شود. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در قانون اساسی، دو برداشت عمده از مفهوم نظارت قابل شناسایی است. از یک سو ادله قائلان به نظارت استطلاعی بر متن قانون اساسی و نظر تفسیری شورای نگهبان استوار است و این دیدگاه از سوی اکثریت حقوق‌دانان نیز پذیرفته شده است. از سوی دیگر نظارت استصوابی، اگرچه از برخی ویژگی‌های مذکور در تفسیر نظارت استطلاعی برخوردار نیست، با تکیه بر فهم عرفی، غایت و اهداف ذاتی انقلاب اسلامی، اندیشه بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران و معنایی منطبق با سایر اصول مرتبط قانون اساسی، قابلیت توجیه بیشتری دارد. بر این اساس پذیرش نظارت استصوابی در اصل ۱۰۰ قانون اساسی، با مجموعه مبانی و اهداف حاکم بر نهاد شوراها سازگارتر و معقول‌تر به نظر می‌رسد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Critical Reappraisal of the Nature of Oversight under the Constitution of the Islamic Republic of Iran: With Particular Emphasis on City and Village Councils

نویسندگان English

Seyyed Ehsan Rafie Alavi 1
Saber Jafarzadeh Kasyani 2
1 Associate Professor, Department of Jurisprudence, Faculty of Jurisprudence, Baqir al-Olum University, Qom, Iran.
2 PhD Student in Political Jurisprudence (International Relations Jurisprudence), Faculty of Jurisprudence, Baqir al-Olum University, Qom, Iran.
چکیده English

Article 100 of the Constitution of the Islamic Republic of Iran, commonly known as the provision governing local councils, constitutes a prominent expression of popular participation in the country's constitutional framework. It assigns councils an oversight role in advancing local development objectives. The central question addressed in this article is which form of legally recognized oversight is envisaged by Article 100. The study proceeds from the hypothesis that the constitutional provision contemplates approbatory oversight (nezārat-e estesvābī). Employing a grounded theory-based approach to textual analysis, the research examines the different forms of oversight expressly or implicitly recognized in the Constitution. It also analyses the intention of the constitutional framers through the records of the Assembly for the Final Review of the Constitution and the interpretative opinions of the Guardian Council, seeking to establish a precise and well-supported understanding of oversight under Article 100. The findings identify two principal interpretations of oversight in the Constitution. The first favours informational oversight (nezārat-e estelāʿī) and draws on the constitutional text and the Guardian Council's interpretation, a position also accepted by the majority of legal scholars. The second favours approbatory oversight, which, although it does not share certain characteristics attributed to informational oversight, can be supported by the ordinary meaning of the term, the purposes and underlying objectives of the Islamic Revolution, the thought of the founder of the Islamic Republic, and an interpretation consistent with other relevant constitutional provisions. The article argues that recognizing approbatory oversight under Article 100 is more consistent with the underlying principles and objectives of local councils and provides a more coherent interpretation of their constitutional role.

کلیدواژه‌ها English

Constitution
Informational Oversight
Approbatory Oversight
Local Councils
Guardian Council
الف) منابع فارسی
- قرآن کریم
- ابن‌منظور، محمدبن مکرم. (1416ق). لسان العرب. ، چاپ سوم. بیروت: دارإحیاءالتراث العربی.
- أبی یعقوب، احمد. (بی‌‌تا). تاریخ الیعقوبی. بیروت: دار إصدار.
- اخوان کاظمی، بهرام. (1391). نظارت در نظام اسلامی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
- اصلانی، فیروز و علی سهرابلو. (1394). «کارکردهای نهاد شورا در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران». فصلنامه مطالعات حقوق عمومی، (3).
- امین عاملی، سید محسن. (1403). أعیان الشیعه. بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
- انیس، ابراهیم و دیگران. (1408ق). فرهنگ معجم الوسیط. چاپ ششم. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
- بهادری، علی. (1389). «روابط میان قوا در حقوق اساسی ج.ا.ا با نگاهی به نظریه کنترل و تعادل قوا». پایان‌نامه کارشناسی ارشد. تهران: دانشکده حقوق، دانشگاه امام صادق علیه‌السلام.
- جوان آراسته، حسین. (1388). گزینش رهبر و نظارت بر او در نظام جمهوری اسلامی ایران. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
- حسینی، سید ابراهیم. (1398). «نظارت بر کارگزاران حکومت از دیدگاه علی (ع)». مجله اندیشه‌های حقوق عمومی، 2(15).
- خلف رضایی، حسین. (1393). «رویکردهای تفسیر قانون اساسی؛ با نگاهی به نظریات شورای نگهبان». فصلنامه دانش حقوق عمومی، (7).
- دهخدا، علی‌اکبر. (1373). لغت‌نامه دهخدا. تهران: نشر روزنه.
- ربانی، محمدجواد. (1399). «بررسی روابط شورای شهر و شهرداری». نشریه مطالعات علوم سیاسی (حقوق و فقه)، (2).
- سیدرضی. (1371). نهج‌البلاغه. ترجمه سید جعفر شهیدی. تهران: نشر آموزش انقلاب اسلامی.
- شهیدی، سید جعفر. (1371). تاریخ تحلیلی اسلام (تا پایان امویان). چاپ دوازدهم. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
- صالحی امیری، سید رضا و سپیده محمد. (1389). «بررسی و تعیین آسیب‌های روابط شورای اسلامی شهر و شهرداری». نشریه مطالعات مدیریت شهری، (2).
- عبدالباقی، محمدفؤاد. (بی‌‌تا). المعجم المفهرس لألفاظ القرآن الکریم. بیروت: دارإحیاءالتراث العربی.
- عمید زنجانی، عباسعلی. (1387). کلیات حقوق اساسی ج.ا.ایران. تهران: نشر مجد.
- عمید زنجانی، عباسعلی. (1389). نظارت بر اعمال حکومت و عدالت اداری. تهران: دانشگاه تهران.
- فتحی، محمد و کاظم کوهی. (1396). اصول قانون اساسی در پرتو نظرات شورای نگهبان (اصل یک‌صدم). تهران: نشر پژوهشکده شورای نگهبان.
- قاضی، ابوالفضل. (1375). بایسته‌های حقوق اساسی. تهران: نشر میزان.
- مشروح مذاکرات مجلس خبرگان قانون اساسی. (1364). تهران: نشر اداره کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی.
- معین، محمد. (1391). فرهنگ معین. چاپ بیست و هفتم. تهران: نشر امیرکبیر.
- میرمحمدی، سید محمد. (1383). الگوی نظارت و کنترل در نظام اداری جمهوری اسلامی ایران. تهران: انتشارات سمت.
ب)وب‌سایت‌ها
- تارنمای سامانه جامع نظرات شورای نگهبان. قابل دسترسی در:
 http://nazarat.shora-rc.ir/
- تارنمای مرکز پژوهش‌‌های مجلس شورای اسلامی. قابل دسترسی در:
 https://rc.majlis.ir