پژوهشهای حقوقی

پژوهشهای حقوقی

فسخ بیع و استرداد مبیع با تأکید بر رأی وحدت رویه شماره 810 هیئت عمومی دیوان عالی کشور

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
2 استاد، گروه حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
3 استادیار، گروه حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
چکیده
ماده ۱۸۸ قانون مدنی در تعریف عقد خیاری مقرر می‌دارد که عقد خیاری، عقدی است که برای طرفین یا یکی از آنها یا شخص ثالث، اختیار فسخ پیش‌بینی شده باشد. بر این اساس می‌توان گفت بیع خیاری، همان‌گونه که در ماده ۳۹۹ قانون مدنی بیان شده، بیعی است که برای طرفین یا یکی از آنها یا شخص ثالث، اختیار فسخ وجود داشته باشد. با وجود این در آثار حقوق‌دانان، گاه بیع خیاری مترادف با بیع شرط تلقی می‌شود؛ حال آنکه مفهوم بیع خیاری با بیع شرط متفاوت است و به نظر می‌رسد بیع شرط را بتوان یکی از اقسام بیع خیاری قلمداد کرد. در همه اقسام بیع ازجمله بیع خیاری، برابر قانون به‌محض وقوع عقد، فروشنده مالک ثمن و مشتری مالک مبیع می‌شوند و هر یک حق هرگونه دخل و تصرف، از جمله انتقال مال را دارند. همچنین اعمال خیار (فسخ معامله)، برابر قواعد عمومی قراردادها، نسبت به آینده اثر دارد و درنتیجه در حالت عادی، امکان استرداد مبیعی که در اختیار مشتری نیست، وجود ندارد و در صورت فسخ، مشتری باید مثل یا قیمت مبیع را مسترد کند. با این حال هیئت عمومی دیوان عالی کشور در رأی وحدت رویه شماره ۸۱۰ مورخ 04/۰۳/1400، در صورت وجود شرایط خاص، استرداد عین مبیع را حتی اگر در تصرف اشخاص ثالث باشد، امکان‌پذیر دانسته است. این رأی از جهات مختلف قابل نقد است و با توجه به اینکه برخلاف قواعد عمومی قراردادهاست، باید به‌صورت مضیق تفسیر شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Rescission of a Sale and Recovery of the Property Sold: With Particular Reference to Unification Ruling No. 810 of the General Assembly of Iran’s Supreme Court

نویسندگان English

Seyyed Meghdad Mousavi Chashmi 1
Hamid Abhari 2
Omolbanin Ramzanzadeh 3
1 M.A. in Private Law, Faculty of Law and Political Science, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.
2 Professor, Department of Private Law, Faculty of Law and Political Science, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Private Law, Faculty of Law and Political Science, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.
چکیده English

Article 188 of the Iranian Civil Code defines a contract subject to an option of rescission as one in which either or both parties, or a third party, have the right to rescind the contract. Accordingly, a sale subject to an option of rescission, as contemplated by Article 399 of the Civil Code, is a sale in which such a right is conferred on either or both parties, or a third party. In legal scholarship, however, this type of sale is sometimes treated as synonymous with a conditional sale (bayʿ al-sharṭ). Although the two concepts are distinct, a conditional sale may be regarded as a particular form of sale subject to an option of rescission. As with other types of sale, ownership of the purchase price passes to the seller, while ownership of the property sold passes to the buyer upon conclusion of the contract. Each party is therefore entitled to exercise the rights associated with ownership, including the right to transfer the property. Furthermore, under the general principles of contract law, rescission ordinarily operates prospectively. Thus, where the buyer has transferred the property to a third party, the seller cannot ordinarily recover the property itself and must instead seek its equivalent or value from the buyer following rescission. Nevertheless, in Unification Ruling No. 810, dated 25 May 2021, the General Assembly of Iran’s Supreme Court recognized the seller’s right to recover the property itself, even following its transfer to a third party, provided that the specified contractual conditions are satisfied. This ruling is open to criticism on several grounds. Given its departure from the general principles governing contractual rescission, the article argues that it should be interpreted narrowly.

کلیدواژه‌ها English

Sale
Sale Subject to an Option of Rescission
Rescission
Conditional Sale
Recovery of the Property Sold
- ابن براج، عبدالعزیز. (1411ق). المهذب. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
- ابن تیمیه. (1408ق). الفتاوی الکبری. لبنان: دارالکتب العلمیه.
- ابن عابدین. (1415ق). حاشیه رد المختار. قم: دارالفکر.
- ابن‌قیم جوزیه، محمد بن ابی‌بکر. (1411ق). أعلام الموقعین عن رب العالمین. لبنان: دارالجیل.
- السان، مصطفی، مهدی ایثاری و محمدرضا فتحی. (1403). بنیان‌‌های نهاد تلف حکمی و بهره‌‌گیری از آن: راهبردی برای صیانت از اعتبار سند رسمی. فصلنامه مجلس و راهبرد، 31(117).
- امامی، سید حسن. (1394).حقوق مدنی، جلد 1 و 2 و 3.چاپ سی و شش. تهران: انتشارات اسلامیه.
- انصاری، شیخ مرتضی. (1415ق). المکاسب. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
- بزودی، علی. (1418ق). کشف‌الاسرار عن اصول فخرالاسلام. بیروت: دارالکتاب الاسلامی.
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (1378). ‌مبسوط در ترمینولوژی حقوق. جلد 2. تهران: کتاب‌خانه گنج دانش.
- حر عاملی، محمد بن حسن. (1414ق). تفصیل وسائل الشیعه. قم: مؤسسۀ آل البیت.
- حسینی شیرازی، سیدمحمد. (1407ق). الفقه، کتاب الاجاره. جلد ۵۸. چاپ دوم. انتشارات دارالعلوم.
- حسینی عاملی، جواد بن محمد. (1385). مفتاح الکرامه فی شرح قواعد العلامه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
- حسینی مراغی، میر عبدالفتاح. (1417ق). العناوین الفقهیه. جلد 2. قم: جامعه مدرسین.
- خمینی، سید روح‌الله. (1414ق). نجاه العباد. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- خویی، سید ابوالقاسم. (1410ق). منهاج الصالحین، کتاب التجاره. جلد ۲. قم: انتشارات مدینه العلم.
- خویی، سید ابوالقاسم. (1417ق). مصباح الفقاهه فی المعاملات. جلد 6. قم: مؤسسه انصاریان.
- شهیدی، مهدی. (1384). حقوق مدنی 6 (عقود معین 1). چاپ چهارم. تهران: انتشارات مجد.
- شهیدی، مهدی. (1385). تشکیل قراردادها و تعهدات. چاپ پنجم. تهران: انتشارات مجد.
- صفایی، سید حسین. (1382). کلیات حقوق مدنی. تهران: نشر گنج دانش.
- صفایی، سید حسین. (1400). قواعد عمومی قراردادها. چاپ سی و ششم. تهران: انتشارات میزان.
- صولتی‌‌راد، رضا. (1394). بررسی فقهی و حقوقی انتقال مبیع در اثنای مدت خیار. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. شاهرود: دانشگاه آزاد اسلامی ‌واحد شاهرود.
- طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم. (1424ق). عروه‌الوثقی، کتاب الاجاره. جلد ۲. تهران: انتشارات اسماعیلیان.
- طوسی، ابوجعفر محمدبن حسن. (1407ق). الخلاف. جلد 2. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
- علامه حلی، حسن بن یوسف. (1414ق). تذکره الفقها. قم: مؤسسه آل البیت علیهم‌السلام.
- غلامی، یاسر. (1392). حقوق و تعهدات منتقل‌الیه در عقود قابل فسخ. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. تهران: دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی.
- کاتوزیان، ناصر. (1386). عقود معین. چاپ دوازدهم. جلد اول. تهران: شرکت سهامی انتشار.
- کاتوزیان، ناصر. (1392). قواعد عمومی قراردادها. جلد 1،2، 3 و 5. تهران: انتشارات شرکت سهامی انتشارتهران.
- کرمی، سعید. (1398). تحلیل فقهی حقوقی خیار بیع الشرط در نسبت با معاملات با حق استرداد. فقه و حقوق خصوصی، (4).
- مصری، زین‌الدین ابن نجیم. (1418ق). البحرالرائق فی شرح کنزالدقائق. بیروت: دارکوب العلمیه.
- معاونت قضایی دیوان عالی کشور در امور هیئت عمومی فسخ بیع و استرداد مبیع (تأثیر فسخ بیع در معاملات قبل از فسخ). (1400). مشروح مذاکرات هیئت عمومی دیوان عالی کشور درباره رأی وحدت رویه قضایی، شماره 810.
- مکی عاملی شهید اول، محمد. (1410 ق). اللمعه الدمشقیه. بیروت: دارالتراث، الدارالاسلامیه.
- موسوی بجنوردی، سید محمد و زهرا عمارتی. (1391). بررسی خیار شرط در عقد ازدواج از دیدگاه فقهی ـ حقوقی با رویکردی بر نظر امام خمینی (س)». پژوهشنامه متین، 14(57).
- نجفی، شیخ محمدحسن. (1404ق). جواهرالکلام فی شرح شرایع الإسلام. چاپ هفتم. جلد 13. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
- نراقی، احمد. (1417ق). عوائد الایام. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه.