پژوهشهای حقوقی

پژوهشهای حقوقی

پایش رویه قضایی در جوهره سیره عقلا

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموخته دکترای فقه و حقوق اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 استاد، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
چکیده
آرای مکرر قضایی در موارد مشابه به رویه قضایی مشهور است. این واقعه به‌عنوان یکی از منابع حقوق نقش پررنگی در تکامل و تعالی حقوق جوامع دارد، هرچند حقوق ایران هم از این امر مستثنی نیست اما نقش آن تنها به صدور رأی وحدت رویه در دیوان عالی کشور خلاصه شده که از آن به‌عنوان رویه قضایی به مفهوم اخص یاد می‌شود اما از پرسش‌هایی که همیشه مطرح بوده این است که چرا رویه قضایی به مفهوم اعم جایگاه مناسبی در حقوق ایران نداشته؟ و چرا نسبت به اجرای آن در نظام قضایی ایران هیچ تلاشی صورت نگرفته است؟ از این نظر که حقوق ایران نشئت‌گرفته از فقه اسلامی است به‌زعم بسیاری دلیل این امر عدم همخوانی رویه قضایی با قواعد اسلامی بوده تا جایی که شماری از حقوق‌دانان نیز منکر مبانی رویه قضایی در حقوق اسلام شده‌اند. در این پژوهش که به روش تحلیلی، توصیفی گردآوری‌شده، ضمن بررسی سیره عقلا و فلسفه آن به تبیین کارکردهای رویه قضایی و سیره نیز پرداخته شده، همچنین با بررسی سنخیت سیره عقلا و رویه قضایی، احراز شد که سیره عقلا از مبانی اصیل رویه قضایی به شمار می‌رود و بدین ترتیب نمی‌توان مانعی برای به‌کارگیری رویه قضایی به مفهوم اعم (رویه قاعده‌ساز) در نظام قضایی ایران متصور شد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Evaluation of Judicial Procedure in the Essence of the Method of the Wise

نویسندگان English

Moein Gholamalipour 1
Ahmad Bagheri 2
1 PhD in Jurisprudence and Islamic Law, Faculty of Theology, University of Tehran, Tehran, Iran.
2 Professor, Department of Jurisprudence and Islamic Law, Faculty of Theology, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده English

Frequent judicial decisions in similar cases are known as judicial procedure. This event, as one of the sources of law, has a significant role in the development and excellence of the rights of societies. But one of the questions that has always been asked is why judicial procedure in the general sense has not had a proper place in Iranian law? Since Iranian law originates from Islamic jurisprudence, the reason for this is the incompatibility of jurisprudence with Islamic rules, to the extent that a number of jurists have denied the principles of jurisprudence in Islamic law. While examining the conduct of the wise and its authority from the perspective of Imam Khomeini and some experts, the functions of the judicial procedure were also explained. It is considered and thus can not be considered an obstacle to the application of judicial procedure in the general sense (rule-making procedure) in the Iranian judicial system.

کلیدواژه‌ها English

Judicial Procedure
the Way of the Wise
Unity Procedural Vote
the Interests of the System
Jurisprudence and Law
- آخوند خراسانی، محمدکاظم بن حسین. کفایه الاصول، جلد 2، چاپ نهم. قم: موسسه النشر الاسلامیه، 1346.
- اسلام‌پناه، علی. «رویه قضایی به‌منزله‌ منبع حقوق»، تحقیقات حقوقی، 21، 84(1397)، 243-265.
Doi: 10.22034/JLR.2018.134099.1180
- اکبرنژاد، محمدتقی. «حجیت ذاتى بناهاى عقلایى و تأثیر آن در فقه و اصول». فقه، 17، 64(1389)، 114-165.
https://jf.isca.ac.ir/article_3070.html
- اعتدال، محمد. اعتبار و اهمیت رویه قضایی. شیراز: نشر نوید، 1379.
- برهانی، محمدضیا. بررسی حجیت سیره و بنای عقلا. مطالعات اصول فقه امامیه، 9(1397)، 93-114.
- بهرامی، محمد. «منابع حقوق در قرآن». پژوهش‌های قرآنی، 9، 34(1382)، 46-71.
https://jqr.isca.ac.ir/article_21787.html
- تقی‌زاده، تورج. «نقش رویه قضایی در حقوق ایران با مطالعه تطبیقی». پایان‌نامه کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه تهران، 1381.
- جعفری تبار، حسن. فلسفه رویه قضایی، دیو در شیشه. تهران: نشر نگاه معاصر، 1396.
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر. دانشنامه حقوقی، جلد 2. تهران: انتشارات امیرکبیر، 1375.
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر. دائره‌المعارف علوم اسلامی قضایی، چاپ سوم. تهران: نشر گنج دانش، 1382.
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر. مکتب‌های حقوقی در اسلام. تهران: گنج دانش، 1382.
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر. مبسوط در ترمینولوژی حقوق، جلد اول، چاپ سوم. تهران: گنج دانش، 1386.
- جعفری تبار، حسن. دیو در شیشه فلسفه رویه قضایی. تهران: نشر نگاه معاصر، 1396.
- جمشید پور، خوئینی، غفور خویینی و فرهاد تجری. «بررسی تطبیقی جایگاه رویه قضایی در نظام حقوقی ایران و فرانسه». مجلس و راهبرد، 27، 101(1399)، 295-316. 
https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=505997
- حکیم، سید محمدتقی. الاصول العامه للفقه المقارن. بی‌جا: المجمع العالمی لاهل البیت، 1418.
- دهخدا، علی‌اکبر. فرهنگ دهخدا. تهران: موسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران، 1351.
- رازی، نجم الدین. مرصادالعباد. تهران: انتشارات علمی فرهنگی، 1379.
- زراعت، عباس و مسجد سرایی حمید. ترجمه و تبیین اصول فقه مظفر، جلد سوم. تهران: انتشارات پیام نوآور، 1393.
- سلجوقی، محمود. نقش عرف در حقوق مدنی ایران. تهران: نشر دانشکده حقوق دانشگاه تهران، 1347.
- صدر، محمدباقر. دروس فی علم الاصول. بیروت: دارالکتاب اللبنانی، 1406.
- عباسی بیژن، علی سهرابلو و احسان شهسواری. «رویه قضایی در حقوق عمومی معاصر». مطالعات حقوق عمومی، 48، 3(1397)، 639-659. 
https://doi.org/10.22059/jplsq.2017.218903.1376
- عمید، حسن. فرهنگ عمید. تهران: نشر امیرکبیر، 1375.
- علیدوست، ابوالقاسم. فقه و عقل. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1385.
- غروی اصفهانی، محمدحسین. حاشیه المکاسب، جلد 2. قم: چاپخانه علمیه، 1425.
- فاضل لنکرانی، محمدجواد. ایضاح الکفایه، جلد 5، چاپ سوم. قم: نشر نوح، 1380.
- فخلعی، محمدتقی و مجتبی ولی‌اللهی. «بررسی شرط معاصرت سیره عقلا با عصر معصومان». فقه و اصول، 42، 85(1389)، 85-104.
Doi: 10.22067/fiqh.v0i0.7925
- فضائلی، مصطفی. دادرسی عادلانه محاکمات کیفری بین‌المللی، چاپ اول. تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهشهای حقوقی شهر دانش، 1387.
- فیض کاشانی، علیرضا. مبادی فقه و اصول. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1395.
- کاتوزیان، ناصر. فلسفه حقوق، جلد 2. تهران: شرکت سهامی انتشار، 1393.
- کاتوزیان، ناصر. مقدمه علم و حقوق. تهران: انتشارات گنج دانش، 1396.
- کاظمی خراسانی، محمدعلی. فوائد الاصول، تقریرات اصولی محمدحسین نائینی. قم: موسسه النشر الاسلامیه، 1404.
- محمدزاده وادقانی، علیرضا. «رویه قضایی و نقش سازنده آن در حقوق». مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، 38، 1225(1376)، 43-65.
https://journals.ut.ac.ir/article_15904.html
- مدنی، جلال‌الدین. رویه قضایی. تهران: چاپخانه علامه طباطبایی، 1372.
- معین، محمد. فرهنگ فارسی، جلد 1. تهران: انتشارات زرین، 1387.
- مغنیه، محمدجواد. علم الاصول الفقه فی ثوبه الجدید. قم: دارالکتاب الاسلامیه، 1352.
- مکارم شیرازی، ناصر. القواعد الفقیه، جلد 1. قم: مدرسه الامام امیرالمؤمنین، 1411.
- مظفر، محمدرضا. اصول فقه، جلد 2، چاپ پنجم. قم: انتشارات اسماعیلیان ، 1375.
- مظفر، محمدرضا. اصول فقه. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1368.
- موحد، محمدعلی. در هوای حق و عدالت از حقوق طبیعی تا حقوق بشر. تهران: نشر کارنامه، 1380.
- موسوی خمینی، سیدروح‌الله. صحیفه امام، جلد 20. قم: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1389.
- موسوی خمینی، سیدروح‌الله. مکاسب المحرمه، قم: موسسه اسماعیلیان، 1368.
- موسوی خمینی، سیدروح‌الله. انوار الهدایه فی التعلیقه علی الکفایه، چاپ سوم. قم: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1385.
- موسوی خمینی، سیدروح‌الله. منهاج الوصول الی علم الاصول، جلد 2. قم: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1373.
- وکیلیان، حسن. «جایگاه رویه قضایی و قانون به‌عنوان منابع حقوق در دکترین حقوقی». پژوهش حقوق عمومی، 19، 58(1397)، 57-81 .
https://doi.org/10.22054/qjpl.2018.15803.1375