پژوهشهای حقوقی

پژوهشهای حقوقی

توافق بر اثر قهقرایی انحلال قرارداد در صورت وقوع شرط فاسخ؛ احکام، آثار و استثنائات آن

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان
محسن اسماعیلی 1
امیرعباس عسکری 2
1 دانشیار، گروه حقوق خصوصی و اسلامی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 دکترای حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
10.48300/jlr.2023.371084.2209
چکیده
انحلال قرارداد به‎موجب شرط فاسخ دارای اثر نسبت به آینده است. تا شرط فاسخ رخ نداده باشد قرارداد پابرجا است. پس از وقوع شرط فاسخ، قرارداد از همان زمان منحل خواهد شد و اثر انحلال به گذشته تسری نخواهد یافت. با وجود این ممکن است طرفین قرارداد مصلحت خود را در انحلال قرارداد از روز نخست بدانند و چنین توافق نمایند که در صورت وقوع شرط فاسخ، قرارداد از ابتدا منحل گردد. در امکان پذیرش چنین توافقی در فقه و حقوق اختلاف وجود دارد و احکام، آثار و استثنائات آن به نحو مطلوب مشخص نشده است. لازم است مشخص شود که آیا امکان توافق بر اثر قهقرایی انحلال قرارداد به‎موجب شرط فاسخ وجود دارد یا خیر و سپس احکام و آثار آن مشخص گردد. در این مقاله با روش تحلیلی ـ توصیفی از منابع کتابخانه‎ای استفاده شده است و با بهره‎گیری از دیدگاه فقها و ضمن بررسی تطبیقی موضوع، این نتیجه به دست آمده که امکان تعمیم آثار انحلال قرارداد به‎موجب شرط فاسخ نسبت به گذشته وجود دارد. احکام، آثار و استثنائات این امر نیز بررسی و تشریح شده است.
کلیدواژه‌ها
اثر قهقرایی
اعتباری
انحلال قرارداد
اثر رجعی
انفساخ

عنوان مقاله English

Agreement on the Retroactive Effect of Termination of the Contract in the Event of the Termination Condition; Its Rulings, Effects and Exceptions

نویسندگان English

mohsen esmaeili 1
Amirabbas Askari 2
1 Associate Professor, Department of Private and Islamic Law, Faculty of Law and Political Science, University of Tehran, Tehran, Iran.
2 PhD in Private Law, Faculty of Law and Political Science, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده English

The termination of the contract due to the termination clause has an effect on the future. The contract is valid until the condition of termination has not occurred. After the termination condition occurs, the contract will be terminated immediately and the effect of the termination will not be extended to the past. However, the parties to the contract may consider their interest in terminating the contract from the first day and agree that the contract will be terminated from the beginning if the condition of termination occurs. There is a difference in jurisprudence and law regarding the possibility of accepting such an agreement, and its rulings, effects and exceptions are not well defined. It is necessary to determine whether there is a possibility of agreement on the regressive effect of the termination of the contract due to the rescission condition or not, and then determine its rulings and effects. In this article, the analytical-descriptive method has been used from library sources, and while comparing the subject, the conclusion was reached that it is possible to generalize the effects of contract dissolution due to the termination condition compared to the past. The rulings, effects and exceptions of this matter have also been reviewed and explained.

کلیدواژه‌ها English

Regression Effect
Hypothetical
Contract Termination
Retroactive Effect
Spontaneous Termination
الف) منابع فارسی
- آشتیانی، محمدحسن. رساله فی القواعد الفقهیه (مع تعلیقات المدرس الطهرانی). تهران: مؤسسه اطلاعات، تهران، 1418ق.
- ابهری، حمید و زینب افچنگی. «مفهوم، ماهیت و آثار شرط انفساخ در حقوق ایران». مطالعات فقه و حقوق اسلامی، 1(1388)، 7-33.
- اراکى، محمدعلى. کتاب الخیارات. قم: مؤسسه در راه حق، 1414ق.
- اردبیلی، احمد. مجمع الفائده و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان. قم: دفتر انتشارات اسلامى، 1403ق.
- باقری اصل، حیدر. قواعد آزادی قراردادی در حقوق امامیه. تهران: مجد، 1400.
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر. فلسفه عمومی حقوق بر پایه اصالت عمل: تئوری موازنه. تهران: گنج دانش، 1393.
- جناتی شاهرودى، محمدابراهیم. ادوار فقه و کیفیت بیان آن. بی‎جا: بی‎نا، بی‎تا.
- حلى، ابوالقاسم نجم‎الدین. شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1408ق.
- حلى، حسن. تذکره الفقها. قم: مؤسسه آل البیت (ع)، 1414ق.
- خمینى، سید روح‎الله. الاجتهاد و التقلید. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، 1418ق.
- خمینى، سید روح‎الله. الاستصحاب. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، 1381.
- خمینى، سید روح‎الله. کتاب البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى (ره)، 1421ق.
- خمینى، سید روح‎الله. تنقیح الأصول. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، 1418ق.
- خمینى، سید روح‎الله. تهذیب الأصول. قم: دارالفکر، 1382.
- خمینى، سید روح‎الله. مناهج الوصول إلى علم الأصول. قم: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، 1415ق.
- خمینى، سید مصطفى. کتاب البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى (ره)، 1418ق.
- خمینى، سید مصطفى. الخیارات. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى (ره)، 1418ق.
- خویی، سیدابوالقاسم. محاضرات فی أصول الفقه. قم: دارالهادى للمطبوعات، 1417ق.
- رضوی، سیدمحمد. نظریه عمومی انفساخ در قراردادها؛ مطالعه تطبیقی در فقه و حقوق ایران. تهران: مجد، 1400.
- سنهوری، عبدالرزاق. الوسیط فی شرح القانون المدنی الجدید. بیروت: دار احیاء التراث العربی، بی‎تا.
- شهیدی، مهدی. حقوق مدنی: اصول قراردادها و تعهدات. تهران: انتشارات مجد، 1399.
- شهیدی، مهدی. حقوق مدنی: سقوط تعهدات. تهران: انتشارات مجد، 1400.
- طباطبایی، سید محمدحسین. حاشیه الکفایه. قم: بنیاد علمی و فکری علامه طباطبایی، بی‎تا.
- طباطبایی قمى، سیدتقى. مبانی منهاج الصالحین. قم: منشورات قلم الشرق، 1426ق.
- عاملى، زین‎الدین. مسالک الأفهام إلى تنقیح شرایع الاسلام. قم: مؤسسه المعارف الإسلامیه، 1413ق.
- عاملى، سید جواد. مفتاح الکرامه فی شرح قواعد العلامه. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‎تا.
- عاملى، محمد. الدروس الشرعیه فی فقه الإمامیه. قم: دفتر انتشارات اسلامى، 1417ق.
- کاتوزیان، ناصر. اعمال حقوقی. تهران: شرکت سهامی انتشار، 1390.
- کاتوزیان، ناصر. حقوق مدنی؛ شفعه، وصیت، ارث. تهران: میزان، 1392.
- کاتوزیان، ناصر. قواعد عمومی قراردادها، جلد 2. تهران: گنج دانش، 1399.
- کاتوزیان، ناصر. قواعد عمومی قراردادها، جلد 5. تهران: گنج دانش، 1401.
- کاتوزیان، ناصر. عقود معین. تهران: شرکت سهامی انتشار، 1391.
- کوه‎کمری، سید محمد. کتاب البیع. قم: دفتر انتشارات اسلامى، 1409.
- کریمی، عباس و رسول بهرامپوری. اثر قهقرایی فسخ با مطالعه تطبیقی در حقوق فرانسه، مجموعه مقالات حج اندیشه. قم: انتشارات دانشگاه مفید، 1396.
- محقق داماد یزدى، سیدمصطفى. نظریه عمومی شروط و التزامات در حقوق اسلامی. تهران: مرکز نشر علوم اسلامى، 1398.
- محقق داماد یزدى، سید مصطفى، جلیل قنواتی، سید حسن وحدتی شبیری و ابراهیم عبدی‎پور فرد. حقوق قراردادها در فقه امامیه. تهران: سمت، 1393.
- مراغه‎ای، عبدالفتاح. العناوین الفقهیه. قم: دفتر انتشارات اسلامى، 1417ق.
- مکارم شیرازى، ناصر. انوار الأصول. قم: مدرسه الامام علی بن ابی طالب (ع)، 1428ق.
- نائینی، محمدحسین. منیه الطالب فی حاشیه المکاسب. تهران: المکتبه المحمدیه، 1373ق.
- نجفی، محمدحسن. جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1404ق.
- نراقى، محمد. مشارق الأحکام. قم: کنگره نراقیین ملا مهدى و ملا احمد، 1422ق.
- نهرینی، فریدون. فسخ قرارداد با نگاهی به رویه قضایی. تهران: گنج دانش، 1400.
- همدانی، مصطفی. «تبیین دیدگاه‎های انتقادی امام خمینی (ره) در استفاده از روش فلسفی در علم اصول»، کاوشی نو در فقه، 21، 82(1393)، 111-139.
doi: 10.22081/jf.2014.21892
- یزدانیان، علیرضا. درس‎هایی از حقوق مدنی تطبیقی. تهران: میزان، 1396.
- یزدى، سید محمدکاظم. تکمله العروه الوثقى، جلد 2. قم: کتابفروشى داورى، 1414ق.
ب) منابع خارجی

- Markesinis, Basil, Hannes Unberath & Angus Johnston. The German Law of Contract: A Comparative Treatise. Oxford; Portland: Hart Publishing, 2006.
- Mazeaud, Leon & Jean Henri. Lecons de droit civil. Paris: Montchrestien, 1997.
- Schwenzer, Ingeborg, Christiana Fountoulakis & Mariel Dimsey. International Sales Law. Oxon; New York: Routledge-Cavendish, 2007.
پژوهشهای حقوقی
دوره 23، شماره 59
پاییز 1403
صفحه 427-452