پژوهشهای حقوقی

پژوهشهای حقوقی

تحولات قانون صدور چک از منظر اصل شفافیت نظام پرداخت با تأکید بر سند اصول اساسی حاکم بر نظام‌های پرداخت مهم سیستمی

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان
مریم علیمحمدی 1
محمدرضا پاسبان 2
عباس طوسی 3
1 دانشجوی دکترای حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.
2 استاد، گروه حقوق خصوصی و اقتصادی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.
3 دانشیار، گروه حقوق خصوصی و اقتصادی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.
10.48300/jlr.2023.401972.2364
چکیده
گزارش اصول اساسی حاکم بر نظام‌های پرداخت مهم سیستمی (CPSS) بر این مبنا است که ایمنی، کارایی و عملکرد صحیح ترتیبات پرداخت، تصفیه و تسویه هر نظام پرداخت به‌شدت تحت تأثیر بنیان‌های حقوقی و چهارچوب‌های قانونی آن قرار دارد. وضع قوانین شفاف، جامع و مؤثر از لوازم بنیادین عملکرد مطلوب نظام‌های پرداخت و مدیریت ریسک‌های تسویه به‌ویژه ریسک‌های مالی آن است. لزوم وضع چنین قوانینی ذیل اصل شفافیت قوانین نظام پرداخت، موضوع دومین اصل حقوقی سند CPSS است؛ اصل پساقانون‌مندی که نه‌تنها مورد تأکید دیوان اروپایی حقوق بشر و بسیاری از کشورهای جهان است، بلکه اغلب اصول و استانداردهای ایمنی و کارایی مورد توافق بین‌المللی در زمینه‌ نظام‌های پرداخت، دایر مدار تأمین و تحقق این اصل است.
بررسی تحولات قانون صدور چک ایران بیانگر این امر است، هرچند اصل شفافیت قوانین سند CPSS در حوزه ریسک‌های اعتباری نظام پرداخت چک در قانون اصلاحی 1397 مورد توجه قانون‌گذار قرار گرفته است، لکن در زمینه ریسک‌های نقدینگی، الزامات و ضوابط مندرج در این اصل را تأمین نمی‌نماید. افزون بر آن، قانون صدور چک به‌عنوان قانون خاص ناظر بر نظام پرداخت چک از جامعیت و انسجام قانونی لازم برخوردار نیست؛ بنابراین ضرورت بازنگری مجدد در مجموعه قوانین صدور چک به‌ویژه قانون اصلاحی 1397 و تدوین یک قانون واحد، جامع، منسجم و شفاف با رعایت اصول و استانداردهای بین‌المللی ناظر بر نظام‌های پرداخت به‌ویژه اصل دوم این سند، امری اجتناب‌ناپذیر است.
کلیدواژه‌ها
اصل شفافیت قانون
نظام پرداخت چک
سند اصول اساسی حاکم بر نظام‌های پرداخت مهم سیستمی
ریسک اعتباری
ریسک نقدینگی

عنوان مقاله English

Developments of the Check Issuance Law from the Perspective of the Principle of Transparency of the Payment System with Emphasis on the CPSS Document

نویسندگان English

Maryam Alimohammadi 1
Mohammad Reza Pasban 2
Abbas Toosi 3
1 PhD Student in Private Law, Faculty of Law and Political Science, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran.
2 Professor, Department of Private and Economic Law, Faculty of Law and Political Science, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran.
3 Associate Professor, Department of Private and Economic Law, Faculty of Law and Political Science, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran.
چکیده English

The report of the core principles governing systemically important payment systems (CPSS) is based on the fact that legal foundations and frameworks of any payment system have a strong influence on the safety, efficiency, and correct performance of payment system. One of the primary requirements for the optimal functioning of payment systems and management of settlement risks, especially its financial risks, is the establishment of clear and effective regulations. The second legal principle of the CPSS document is the requirement to enact such laws in accordance with the payment system transparency principle. This principle is not only emphasized by the European Court of Human Rights and many countries around the world, but also the principles of safety and efficiency agreed upon internationally in the field of payment systems. The study of Amendments to the Iranian issuing of check Act shows that the transparency principle of the CPSS document in the area of credit risks of the cheque payment system has been taken into consideration by the legislator in the amendment law of 2017. However, in the field of liquidity risks, it does not meet the requirements and conditions mentioned in this principle. In addition, the cheque issuance Act, as a special law governing the check payment system, does not have the necessary comprehensiveness and legal coherence. The necessity of re-reviewing the set of these laws in compliance with international principle governing payment systems, especially the second principle of this document, is inevitable.

کلیدواژه‌ها English

Principle of Legal Transparency
Check Payment Systems
CPSS Document
Credit Risk
Liquidity Risk
الف) منابع فارسی
- آبان، لی‌لی. «خداحافظی با چک‌های برگشتی». ماهنامه پیوست، 12(1393)، 70-71.
- احمدی، سیدمحمود و مهدی خندان سویری. نظام‌های پرداخت و بانکداری الکترونیک در ایران. تهران: پژوهشکده پولی و بانکی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، 1394.
- اسکینی، ربیعا. حقوق تجارت (برات، سفته، قبض انبار، اسناد در وجه حامل و چک). تهران: انتشارات سمت، 1401.
- انجمن حسابداران نخبه ایران. « از سوی روابط عمومی بانک مرکزی:‌ در گفتگو با دبیرکل بانک مرکزی مزایا و معایب اجرای طرح ملی «سامانه مدیریت چک (چکاوک)» بررسی و برنامه‌های آینده ارتقای کیفیت خدمات این سامانه اطلاع‎رسانی شد». 17/08/1395. قابل دسترسی در:
https://www.iica.ir/news/iran-accounting-news/9508175
- انصاری، مهدی. تحلیل اقتصادی حقوق قراردادها. تهران: انتشارات جاودانه، جنگل، 1392.
- بهمنی، محمود و مهدی غفاری. اصول بانکداری. تهران: مؤسسه آموزش عالی بانکداری ایران، 1401.
- پروین، خیرالله، رضا فرامرزی و امین پاشایی امیری. «تنقیح قوانین و مقررات گامی در تضمین اصل امنیت حقوقی». دانش حقوق عمومی، 9، 30(93)، 95-116. 
Doi: 10.22034/qjplk.2020.212
- جمشیدی، سعید. شیوه‌های اعتبارسنجی مشتریان. تهران: پژوهشکده پولی و بانکی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، 1394.
- حسن‌زاده، علی. بررسی فنون کاهش ریسک چک با تأکید بر نقش عاملیت (Factoring). تهران: پژوهشکده پولی و بانکی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، 1383.
- حسینی‌پور، محمدرضا، محسن رحیم‌زاده نامور، لیلا آقامیرکلائی و فاطمه بکلری. مجموعه مقالات مدیریت ریسک در بانک مرکزی. تهران: مؤسسه آموزش عالی بانکداری ایران، 1400.
- خبرنامه تابناک. «مفهوم سیستم کلر در بانک چیست؟». 19/02/1397. قابل دسترسی در:
 https://www.tabnak.ir/fa/news/797559 
- خزاعی، حسین. اسناد تجارتی: تطبیق اجمالی با لایحه اصلاحی 1384. تهران: قانون، 1386.
- دریجانی، میترا، حمید دلیر و سیدمهدی احمدی موسوی. «آسیب‌شناسی اصل شفافیت در قلمرو قانون‌گذاری کیفری ایران ارتباط آن با حکمرانی خوب». جامعه‌شناسی سیاسی، 9(1399)، 174-209.
- دریجانی، میترا، حمید دلیر و سیدمهدی احمدی موسوی. «ارزیابی ماده 220 ق. م. ا. 1392 در پرتو اصل شفافیت قانون». پژوهشهای حقوقی، 21، 50(1401)، 133-156.
Doi: 10.48300/jlr.2022.153651
- دفتر مطالعات اقتصادی معاونت پژوهش‌های اقتصادی. ارتقای حکمرانی در حوزه ریال: مروری بر تکالیف قانونی دستگاه‌ها (طرح). تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 1399.
- دفتر مطالعات حقوقی معاونت پژوهش‌های سیاسی حقوقی. اظهارنظر کارشناسی درباره طرح اصلاح قانون صدور چک (طرح). تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 1397.
- دفتر مطالعات حقوقی معاونت پژوهش‌های سیاسی حقوقی. اظهارنظر کارشناسی درباره» طرح اصلاح قانون صدور چک (اعاده شده از شورای نگهبان( (طرح).  تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 1397.
- دفتر مطالعات حقوقی معاونت پژوهش‌های سیاسی حقوقی. اظهارنظر کارشناسی درباره» لایحه الحاق یک تبصره به ماده (14) قانون صدور چک (طرح). تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 1399.
- رستمی محسن و سعید قیدرپور. «بررسی تطبیقی نظام پرداخت ایران با اصول ده‌گانه کمیته بین‌المللی سیستم‌های پرداخت و تسویه». مقاله ارائه‌شده در هجدهمین همایش بانکداری اسلامی. تهران، 29/06/1397.
- ستوده تهرانی، حسن. حقوق تجارت. جلد سوم. تهران: دادگستر، 1400.
- شاهچرا، مهشید. «اصول محوری نظام پرداخت‌ها در ایران». تازه‌های اقتصاد، 134(1390)، 197-209.
- طباطبایی، سید محمد سعید، مریم محسنی لطفی و حامد حاتمی. «سامانه چکاوک». مقاله ارائه‌شده در سومین همایش سالانه بانکداری الکترونیک و نظام‌های پرداخت. تهران، 16/10/1392.
- عبدی‌پور فرد، ابراهیم. «چالش‌های حقوقی قانون صدور چک». حقوق اسلامی، 19، ۷۲(۱۴۰۱)، 243-267.
- عبدی‌پور فرد، ابراهیم. حقوق تجارت (اسناد تجاری). تهران: انتشارات مجد، 1401.
- کاویانی، کوروش. مقدمه حقوق تجارت: حقوق تجارت 1. تهران: میزان، 1400.
- محمودی، مهرک. «چ مثل چک چ چکاوک». ماهنامه پیوست، 25(1394)، 65-67.
- مدهوشی، مهراد، محمدرضا زالی و محمد رئوف امانی. «ارزیابی ویژگی‌های انواع سیستم‌های پرداخت الکترونیکی از دیدگاه کاربران ایرانی». پژوهشنامه علوم انسانی و اجتماعی، 19(1384)، 65-96.
- مدیریت فناوری اطلاعات و اداره پشتیبان آمار بانک سینا. طرح چکاوک و پروژه‌های زیرساختی آن. تهران، بانک سینا، 1392.
- مرتضوی، عبدالحمید. قواعد عمومی اسناد تجاری. تهران: انتشارات جاودانه، جنگل، 1391.
- میرمحمدصادقی، حسین. جرایم علیه اموال و مالکیت. تهران: انتشارات میزان، 1401.
- ون گرونینگ، هنی و سونیا براجوویچ براتانوویچ. تجزیه و تحلیل و مدیریت ریسک بانکی، چارچوبی برای ارزیابی حاکمیت شرکتی و تحلیل ریسک‌های مالی. ترجمه حسن بختیاری و بهروز خدارحمی. تهران: مؤسسه عالی آموزش بانکداری ایران، 1391.
- نادران، الیاس و محمدجواد شریف‌زاده. «هزینه‌های مبادله، قواعد مفروض و مقررات گذاری بر قراردادها در اسلام، مقدمه‌ای بر تحلیل اقتصادی حقوق قراردادها در اسلام». مطالعات اقتصادی اسلامی، 4، 7(1390)، 5-30. 
Doi: 10.30497/ies.2011.1095
- یزدیان جعفری، جعفر. «تأملی بر مجازات صدور چک پرداخت‌نشده در قانون اصلاحی صدور چک». حقوق اسلامی، 4 (1384)، 133-146.
ب) منابع خارجی

- Alexander, Kern. “Global Financial Standard Setting, the G10 Committees, and International Economic Lawˮ. Brooklyn Journal of International Law, 34, 3(2009), 861-881. https://brooklynworks.brooklaw.edu/bjil/vol34/iss3/9
- Azoulai, Loïc & Karin de Vries. Migration and EU Law and Policy. Oxford: Oxford University Press, 2014, 187-211.
- Benson, Carol Coye, Scott Loftesness and Russ Jones. Payments Systems in the U.S.: A Guide for the Payments Professional. USA: Glenbrook Partners, 2017.
- Christopher, Hood and David Heald (eds). Transparency: The Key to Better Governance?. Oxford: Oxford University Press 2012. DOI: 10.5871/bacad/9780197263839.001.0001
- CPSS. Core of Principles for systemically Important Payment Systems, Part 1. Basel, Switzerland: Bank for International Settlements, 2000-2001.
- CPSS. General guidance for payment system development. Basel, Switzerland: Bank for International Settlements, 2001.
- De Caux, Robert, Markus Brede and Frank McGroarty. “Payment prioritisation and liquidity risk in collateralised interbank payment systems”. Journal of International Financial Markets, Institutions and Money, 41, (2016), 139-150. https://doi.org/10.1016/j.intfin.2015.12.009
- Effros, Robert C. “The Problem of Postdated Checks in the Republic of China”. IMF Staff papers, 18, 1(1971), 113-135. https://doi.org/10.5089/9781451956306.024
- Fry, Maxwell J. Payment systems in global perspective. London; New York: Routledge, 2005.
- Geva, Benjamin. “Liability on a Cheque: A Legal History”. Osgoode Legal Studies Research Paper Series, 12, 9(2016), 9-68. https://digitalcommons.osgoode.yorku.ca/olsrps/159/
- Heinrich, Gregor. “CPSS Core Principles for Payment Systemsˮ. Current Developments in Monetary and Financial Law, 2(2003), 691-722. https://mpra.ub.uni-muenchen.de/47429/1/MPRA_paper_47429.pdf
- Kokkola, Tom. The payment system: Payments, securities and derivatives, and the role of the Eurosystem. Frankfurt: European Central Bank, 2010.
- Maggs, Gregory E. “New Payment Devices and General Principles of Payment Lawˮ. Notre Dame Law Review, 72, 3(1997), 753-798. Available at: https://scholarship.law.nd.edu/ndlr/vol72/iss3/3
- McJohn, Stephen M. Glannon Guide to Commercial and Paper Payment Systems: Learning Commercial and Paper Payment Systems Through Multiple-Choice Questions and Analysis. New York: Wolters Kluwer, 2021.
- Nakajima, Masashi. Payment system technologies and functions: innovations and developments. Hershey, PA: Business Science Reference, 2011.
- Rambure, Dominique & Alec Nacamuli. Payment Systems: From the Salt Mines to the Board Room. London: Palgrave Macmillan, 2008. https://doi.org/10.1057/9780230227217
- Russo, Daniela. Payments and market infrastructure two decades after the start of the European Central Bank. Frankfurt: European Central Bank, 2021.
- Whaley, Douglas J. Commercial paper & payment law. St. Paul, Minn.: West Group, 2013.
پژوهشهای حقوقی
دوره 24، شماره 61
بهار 1404
صفحه 199-236