پژوهشهای حقوقی

پژوهشهای حقوقی

ارزیابی ماده‌ 608 مکرر قانون مجازات اسلامی (طرح پیشنهادی مجلس شورای اسلامی)

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه حقوق جزا و جرم شناسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.
چکیده
از منظر عدالت اجتماعی، تنوع اقوام، ادیان و مذاهب، نه تهدیدی برای امنیت سرزمینی که فرصتی برای بالندگی گروه‌ها و توسعه متوازن ملی از رهگذر میان‌کنش‌های سازنده بین آنها است. با وجود این، در ایران مشابه دیگر کشورها، هویت‌های ملی و مقدسات گاه از سوی اشخاص حقیقی و حقوقی به سبب تمامیت‌خواهی یا در پوشش آزادی بیان، آماج هتک حرمت قرار گرفته و باعث جریحه‌دار شدن احساسات و افکار عمومی درون قومی، میهنی و گاه جهانی می‌شوند. در نظام کیفری ما، جرم‌انگاری‌ها و کیفر‌گذاری‌های تجلی‌یافته در مقرره‌های عام و خاص، از باب ضرورت و به هدف صیانت از ارزش‌های نهفته در پدیده‌های یاد شده بوده است. واپسین اقدام انجام‌شده در این‌ زمینه، طرحی است که از جانب نمایندگان مجلس شورای اسلامی تحت عنوان ماده (608) مکرر قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) تهیه و تقدیم این نهاد شده است. اکنون این پرسش مطرح می‌شود که محتوای ماده مزبور تا چه حد غنی و رفع‌کننده خلأهای مربوط به‌ وجه‌های کیفری این موضوع است؟ یافته‌های این پژوهش که روش آن توصیفی ـ تحلیلی و ابزار گردآوری مطالبش کتابخانه‌ای است، نشان می‌دهد که روند در پیش گرفته‌شده، از جهت‌هایی نظیر مقید به نتیجه نمودن رکن مادی جرم اهانت به مصداق‌های بالا و تعیین مجازات تکمیلی اجباری متناسب، بسزا و از جنبه‌هایی مانند سکوت در قبال خوار شمردن مذهب‌های معتبر غیراسلامی به قصد آشوب اجتماعی، پرهیز از تصریح به اهلیت شخص حقوقی در ارتکاب این رفتار و تعیین ناکامل نظام ضمانت اجراها به‌خصوص عدم پیش‌بینی کیفیت‌های مشدده عینی و اختصاصی مجازاتِ فاعل، درخور نقد است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Evaluation of Article 608 bis of the Islamic Penal Code (Proposed Bill by the Islamic Consultative Assembly)

نویسنده English

Mohsen Sharifi
Assistant Professor, Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of Law and Political Science, Shiraz University, Shiraz, Iran.
چکیده English

From the perspective of social justice, ethnic, religious, and sectarian diversity should not be perceived as a threat to territorial security but rather as an opportunity for collective flourishing and balanced national development through constructive intercultural engagement. Nevertheless, in Iran - as in other nations - national identities and sacred symbols have occasionally been subjected to defamation by natural or legal persons, whether due to ideological absolutism or under the guise of free expression. Such acts have provoked profound offense among domestic, national, and at times global audiences, inflaming intergroup tensions and public sentiment. Within Iran’s penal system, criminalization and punitive measures, as articulated in both general and specific legal provisions, have been instituted out of necessity to safeguard the underlying values of these protected phenomena. The most recent legislative initiative in this domain is a bill proposed by members of the Islamic Consultative Assembly, designated as Article 608 bis of the Islamic Penal Code (Ta’zirāt). This raises a critical jurisprudential question: To what extent does the substance of this provision substantively address the lacunae in the penal dimensions of this issue? Employing a descriptive-analytical methodology with a doctrinal legal research approach, this study finds that the proposed Article demonstrates both strengths and deficiencies. Positively, it advances the legal framework by conditioning the actus reus of insult upon demonstrable harm to protected categories (e.g., ethnicities, religions) and mandating proportionate complementary punishments. However, it remains vulnerable to substantive critique in several respects: (1) its silence regarding the denigration of recognized non-Islamic faiths where intended to incite social unrest; (2) the absence of explicit recognition of legal persons’ capacity to commit such offenses; and (3) an incomplete sanctions regime - particularly the failure to codify objective and offense-specific aggravating circumstances for sentencing. These omissions undermine the provision’s potential efficacy as a deterrent and its alignment with broader principles of legal precision and equity.

کلیدواژه‌ها English

Insult
Ethnicity
Religion
Sect
Elements of Crime
Guarantee of Criminal Execution
الف) منابع فارسی
- ابن هشام، عبدالمک. السیره‌النبویه، جلد دوم. بیروت: دارالمعرفه، [بی‌تا].
- احمدزاده، ابوالفضل. توهین به مقدسات مذهبی. چاپ دوم. تهران: انتشارات مجد، 1400.
- احمدزاده، رسول و مجتبی تام. ملاحظاتی درباره قانون کاهش حبس تعزیری. چاپ چهارم. تهران: انتشارات قوه قضائیه، 1400.
- اردبیلی، محمدعلی. حقوق جزای عمومی. جلد سوم. چاپ بیست و ششم. تهران: نشر میزان، 1401.
- اردبیلی، محمد‌علی. کلیات حقوق جزا. چاپ هشتم. تهران: نشر میزان، 1401.
- آقایی‌نیا، حسین. جرایم علیه شخصیت معنوی اشخاص، چاپ دوازدهم. تهران: نشر میزان، 1401.
- جوادی آملی، عبدالله. انتظار بشر از دین. چاپ چهارم. قم: نشر اسراء، 1380.
- خالقی، ابو‌الفتح. حقوق بین‌المللی کیفری اختصاصی. چاپ نخست. تهران: انتشارات مجد، 1394.
- خبر آنلاین. « دادستانی تهران علیه «دیجی‌کالا» اعلام جرم کرد». 1402. قابل دسترسی در:
khabaronline.ir/xkV6w
- دشتی، تقی. «مفهوم‌شناسی قومیت‌ و اقلیت‌ قومی به‌عنوان عنصری از جامعه سیاسی (به همراه شاخص‌های علمی برای تشخیص میزان و شدت قومیت)». فصلنامه تحقیقات سیاسی و بین‌المللی، 3، 9(1390)، 141-150.
- رحیمی محسن، مجید شایگان فرد و عباس شیخ‎‌الاسلامی. «رویکرد حقوق کیفری ایران به آزادی عقیده و مذهب». حقوقی دادگستری، 87، 123(1402)، 225-244.
https://doi.org/10.22106/jlj.2023.553977.4839
- ستایش‌پور، محمد. «تأملی حقوقی بر نظام آمریکایی حقوق بشر». تحقیقات حقوقی معاهده، 2، 3(1397)، 55-73.
- سعدی، حسینعلی و صادق الهام. «بررسی فقهی کاریکاتور با تکیه بر قاعده هتک حرمت مقدسات». پژوهش‌نامه فقه اجتماعی، 5، 9(1395)،5-31.
- شریعتی، روح‌الله. «حقوق اقلیت‌ها در حکومت نبوی». فصلنامه علوم سیاسی، 9، 35(1385)، 123-138.
- شریفی، محسن. «تأملی بر مدل‌های مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی (مطالعه‌ نظام‌های کیفری آمریکا، استرالیا و ایران)». مطالعات حقوقی، 11، 31(1398)، 95-129.
- شریفی، محسن. «نارسایی‌های تقنینی هیئت‌منصفه کارآمد در نظام حقوقی ایران». مجلس و راهبرد، 26، 100(1398)، 119-147.
Doi: 10.22099/jls.2019.5205
- صبوحی، ملا احمد. التفسیر و السرائر. بیروت: مطبعه بیروتی، 1414.
- طالبی، ابوتراب و علی کریم‌زاده. «هویت خواهی و منازعه قومی». فصلنامه آفاق امنیت، 11، 39(1397)، 67-102.
- طباطبایی، محمدحسین. شیعه در اسلام. چاپ پانزدهم. قم: نشر بوستان، 1396.
- طباطبایی، محمدحسین. المیزان، جلد چهارم. چاپ سی و نهم. ترجمه محمدباقر موسوی همدانی. قم: دفتر انتشارات جامعه مدرسین، 1396.
- طبرسی، حسن. مجمع‌البیان. جلد نهم. چاپ هشتم. تهران: انتشارات ناصرخسرو، 1384.
- عمید زنجانی، عباسعلی و ابراهیم موسی‌زاده. دانش‌نامه فقه سیاسی. چاپ نخست. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1390.
- قدسی، سید ابراهیم، امین کوهیان و افضل دهکردی. «مقدسات و توهین به آن در حقوق کیفری ایران». نشریه فقه و اصول، 83(1388)، 165-206.
- قلابی، میثم و علی‌نجات پیر‌محمدی. شرح دکترین حقوق جزای عمومی و اختصاصی. چاپ نخست. تهران: انتشارات اندیشه رشد، 1400.
- قورچی بیگی، مجید و محمد رضائیان کوچی.«تحلیلی بر بایسته‌های سیاست کیفری بزه‌دیده مدار در جرایم ناشی از نفرت». پژوهش حقوق کیفری، 9، 32(1399)، 213-244.
https://doi.org/10.22054/jclr.2020.43816.1934
- کاظمی، سیمین. «تحلیل جامعه‌شناختی واکنش قوم بختیاری به سریال سرزمین کهن». مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، 5، 2(1395)، 213-232.
- کامفر، بهداد. دوره پیشرفته حقوق جزا. چاپ دهم. تهران: انتشارات مؤسسه آموزش عالی پژوهش، 1401.
- کوثری، وحید، علی مشهدی و مهسا سلمان نوری. «نقدی بر اعلامیه 1990 قاهره پیرامون حقوق بشر در اسلام؛ خلأ مبانی یا سایه سنگین الگوی غربی». مطالعات حقوق بشر اسلامی، 8، 16(1398)، 57-74.
- کوشا، جعفر و ابو‌الفضل احمدزاده. «توهین به مقدسات دینی به‌مثابه جرمی علیه امنیت ملی». نشریه آفاق امنیت، 8، 27(1394)، 123-154.
- محمدخانی، عباس. جرایم علیه اشخاص؛ شخصیت معنوی. چاپ نخست. تهران: انتشارات سمت، 1399.
- محمودی جانکی، فیروز. «جرم‌انگاری حق‌مدار؛ با تأکید بر نظریه آلمانی مصالح حقوقی». پژوهش حقوق کیفری، 3، 9(1393)، 83-110.
- مرکز آمار ایران. سالنامه آماری کشور. 1397. قابل دسترسی در:
https://amar.org.ir/Portals/0/Files/fulltext/1397/N_Salnameh_97.pdf
- مکارم شیرازی، ناصر. انگیزه پیدایش مذاهب. چاپ دوم. قم: انتشارات هدف، 1387.
- مهرپور، حسین. حقوق بشر در اسناد بین‌المللی و موضع جمهوری اسلامی ایران. چاپ سوم. تهران: انتشارات اطلاعات، 1395.
- مهرپور، حسین. نظام بین‌المللی حقوق بشر. چاپ هشتم. تهران: انتشارات اطلاعات، 1397.
- میرمجیدی، سپیده، محمدجعفر حبیب‌زاده، محمد فرجیها و جلیل امیدی. «تحلیل برساخت‌گرایانه فرایند جرم‌انگاری در ایران بر اساس نظریه واقعیت اجتماعی جرم». پژوهش حقوق کیفری، 4، 14(1394)، 145-172.
https://doi.org/10.22054/jclr.2016.3957
- میرمحمد صادقی، حسین. حقوق جزای عمومی (1). چاپ دوم. تهران: نشر دادگستر، 1400.
- میرمحمد صادقی، حسین. جرایم علیه شخصیت معنوی اشخاص. چاپ چهارم. تهران: نشر میزان، 1401.
- ناظریان، محمدقاسم، محسن رهامی و صادق مرادی. «واکاوی جرم توهین به مقدسات در آموزه‌های قرآنی». فصلنامه مطالعات‌ قرآنی، 11، 44(1399)، 147-168.
- نجفی توانا، علی و فهیم مصطفی‌زاده. «جرم‌‌انگاری در نظام کیفری جمهوری اسلامی ایران». مطالعات فقه و حقوق اسلامی، 5، 8(1392)، 149-170.
Doi: 10.22075/feqh.2017.1900
ب) منابع انگلیسی

- Card, Richard. Card, Cross & Jones: Criminal Law. Oxford: Oxford University Press, 2014.
- Devine, Dennis J. Jury Decision Making: The State of the Science (Psychology and Crime). New York: New York University Press, 2012.