پژوهشهای حقوقی

پژوهشهای حقوقی

رابطه قاعده نفی سبیل با عموم ادله لزوم بیع و وفای به عهد با رویکرد جایگاه تولید داخلی و رشد اقتصادی در فقه

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترای فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران.
2 دانشیار، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران.
چکیده
در ‌‌‌‌‌‌‌‌زمینه ‌‌‌‌‌‌‌‌رابطه ‌‌‌‌‌‌‌‌بین ‌‌‌‌‌‌‌‌قاعده ‌‌‌‌‌‌‌‌نفی ‌‌‌‌‌‌‌‌سبیل ‌‌‌‌‌‌‌‌و ‌‌‌‌‌‌‌‌قاعده ‌‌‌‌‌‌‌‌وفای ‌‌‌‌‌‌‌‌به ‌‌‌‌‌‌‌‌عهد ‌‌‌‌‌‌‌‌و ‌‌‌‌‌‌‌‌لزوم ‌‌‌‌‌‌‌‌عقد، ‌‌‌‌‌‌‌‌با ‌‌‌‌‌‌‌‌لحاظ ‌‌‌‌‌‌‌‌مبانی ‌‌‌‌‌‌‌‌مختلف، ‌‌‌‌‌‌‌‌پاسخ ‌‌‌‌‌‌‌‌های ‌‌‌‌‌‌‌‌متفاوتی ‌‌‌‌‌‌‌‌طرح شده ‌‌‌‌‌‌‌‌است. نبود ‌‌‌‌‌‌‌‌تعارض، ‌‌‌‌‌‌‌‌اولویت ‌‌‌‌‌‌‌‌عمل ‌‌‌‌‌‌‌‌به ‌‌‌‌‌‌‌‌تعهد ‌‌‌‌‌‌‌‌و ‌‌‌‌‌‌‌‌حکومت ‌‌‌‌‌‌‌‌قاعده ‌‌‌‌‌‌‌‌نفی ‌‌‌‌‌‌‌‌سبیل ‌‌‌‌‌‌‌‌بر ‌‌‌‌‌‌‌‌سایر ‌‌‌‌‌‌‌‌قواعد ‌‌‌‌‌‌‌‌از ‌‌‌‌‌‌‌‌مهم‌‌‌‌‌‌‌‌ترین ‌‌‌‌‌‌‌‌دیدگاه‌‌‌‌‌‌‌‌ها ‌‌‌‌‌‌‌‌در ‌‌‌‌‌‌‌‌این ‌‌‌‌‌‌‌‌زمینه است. ‌‌‌‌‌‌‌‌نقش ‌‌‌‌‌‌‌‌تفسیری ‌‌‌‌‌‌‌‌دلیل ‌‌‌‌‌‌‌‌نفی ‌‌‌‌‌‌‌‌سلطه، ‌‌‌‌‌‌‌‌حکومت ‌‌‌‌‌‌‌‌و ‌‌‌‌‌‌‌‌برتری ‌‌‌‌‌‌‌‌آن ‌‌‌‌‌‌‌‌را ‌‌‌‌‌‌‌‌ایجاب ‌‌‌‌‌‌‌‌می‌‌‌‌‌‌‌‌کند. ‌‌‌‌‌‌‌‌تشخیص ‌‌‌‌‌‌‌‌تحقق ‌‌‌‌‌‌‌‌نفی ‌‌‌‌‌‌‌‌سبیل ‌‌‌‌‌‌‌‌منوط ‌‌‌‌‌‌‌‌به ‌‌‌‌‌‌‌‌معیارهایی ‌‌‌‌‌‌‌‌همچون ‌‌‌‌‌‌‌‌تملک، ‌‌‌‌‌‌‌‌اذلال ‌‌‌‌‌‌‌‌و ‌‌‌‌‌‌‌‌حرج ‌‌‌‌‌‌‌‌است ‌‌‌‌‌‌‌‌و ‌‌‌‌‌‌‌‌به ‌‌‌‌‌‌‌‌لحاظ ‌‌‌‌‌‌‌‌شرایط ‌‌‌‌‌‌‌‌زمان ‌‌‌‌‌‌‌‌و ‌‌‌‌‌‌‌‌مکان ‌‌‌‌‌‌‌‌و ‌‌‌‌‌‌‌‌تبلور ‌‌‌‌‌‌‌‌نماد ‌‌‌‌‌‌‌‌آن ‌‌‌‌‌‌‌‌در حوزه‌‌‌‌‌‌‌‌های ‌‌‌‌‌‌‌‌فرهنگی، ‌‌‌‌‌‌‌‌سیاسی، ‌‌‌‌‌‌‌‌اقتصادی ‌‌‌‌‌‌‌‌و ‌‌‌‌‌‌‌‌نظامی ‌‌‌‌‌‌‌‌و ‌‌‌‌‌‌‌‌در ‌‌‌‌‌‌‌‌تزاحم ‌‌‌‌‌‌‌‌و ‌‌‌‌‌‌‌‌برخورد ‌‌‌‌‌‌‌‌با ‌‌‌‌‌‌‌‌مصالح ‌‌‌‌‌‌‌‌مهم‌‌‌‌‌‌‌‌تر ‌‌‌‌‌‌‌‌و ‌‌‌‌‌‌‌‌تأمین ‌‌‌‌‌‌‌‌منافع ‌‌‌‌‌‌‌‌مهم‌‌‌‌‌‌‌‌تر ‌‌‌‌‌‌‌‌تخصیص‌‌‌‌‌‌‌‌پذیر ‌‌‌‌‌‌‌‌است. ‌‌‌‌‌‌‌‌عمل ‌‌‌‌‌‌‌‌به ‌‌‌‌‌‌‌‌تعهدات ‌‌‌‌‌‌‌‌مندرج ‌‌‌‌‌‌‌‌در ‌‌‌‌‌‌‌‌قراردادهای ‌‌‌‌‌‌‌‌حکومتی ‌‌‌‌‌‌‌‌با ‌‌‌‌‌‌‌‌سایر ‌‌‌‌‌‌‌‌کشورها ‌‌‌‌‌‌‌‌با ‌‌‌‌‌‌‌‌تشخیص ‌‌‌‌‌‌‌‌عرف ‌‌‌‌‌‌‌‌خاص ‌‌‌‌‌‌‌‌به‌‌‌‌‌‌‌‌ویژه ‌‌‌‌‌‌‌‌در ‌‌‌‌‌‌‌‌راستای ‌‌‌‌‌‌‌‌افزایش ‌‌‌‌‌‌‌‌سطح ‌‌‌‌‌‌‌‌تولید ‌‌‌‌‌‌‌‌داخلی ‌‌‌‌‌‌‌‌و ‌‌‌‌‌‌‌‌شتاب‌‌بخشی ‌‌‌‌‌‌‌‌به ‌‌‌‌‌‌‌‌رشد ‌‌‌‌‌‌‌‌اقتصادی ‌‌‌‌‌‌‌‌که ‌‌‌‌‌‌‌‌در ‌‌‌‌‌‌‌‌قالب ‌‌‌‌‌‌‌‌مشارکت ‌‌‌‌‌‌‌‌در ‌‌‌‌‌‌‌‌تولید ‌‌‌‌‌‌‌‌و ‌‌‌‌‌‌‌‌مضاربه ‌‌‌‌‌‌‌‌صورت ‌‌‌‌‌‌‌‌می‌‌‌‌‌‌‌‌گیرد ‌‌‌‌‌‌‌‌و ‌‌‌‌‌‌‌‌برای ‌‌‌‌‌‌‌‌طرف ‌‌‌‌‌‌‌‌قرارداد ‌‌‌‌‌‌‌‌حق ‌‌‌‌‌‌‌‌مالکانه ایجاد ‌‌‌‌‌‌‌‌نمی‌‌‌‌‌‌‌‌کند، ‌‌‌‌‌‌‌‌در ‌‌‌‌‌‌‌‌اولویت ‌‌‌‌‌‌‌‌قرار ‌‌‌‌‌‌‌‌می‌‌‌‌‌‌‌‌گیرد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Relationship Between the Rule of Nafi-e Sabīl (Negation of Means for Domination) and the General Evidence for the Binding Nature of Sale Contracts and the Wafāi-e be 'Ahd (Fulfillment of Covenant), with an Approach Focusing on the Status of Domestic Production and Economic Growth in Islamic Jurisprudence

نویسندگان English

Mehdi Rajabi 1
Mostafa Rajaeepour 2
1 PhD Student in Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Mashhad Branch, Islamic Azad University, Mashhad, Iran.
2 Associate Professor, Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Mashhad Branch, Islamic Azad University, Mashhad, Iran.
چکیده English

In the context of the relationship between the rule of Nafi-e Sabīl (Negation of Means for Domination) and the rule of wafāi-e bi 'ahd (Fulfillment of Covenant) and the binding nature of contracts, considering various jurisprudential foundations, different standpoints have been proposed. The absence of a genuine conflict (ta‘āruḍ), the priority of fulfilling obligations, and the supremacy of the rule of Nafi-e Sabīl over other rules are among the most significant viewpoints in this regard. The interpretive role of the evidence for the Nafi-e Sabīl necessitates its supremacy. Determining the realization of Nafi-e Sabīl is contingent upon criteria such as ownership (tamaluk), humiliation (izlāl), and hardship (haraj), and it is subject to specification based on spatiotemporal conditions and its manifestation of in the cultural, political, economic, and military spheres, as well as in cases of conflict of interests (tazaḥum) and encounter with more important interests (maṣāliḥ) and the securing of more important benefits (manāfi'). Fulfilling the obligations contained in governmental contracts with other countries, based on the determination of a specific custom (‘urf khāṣṣ)- particularly towards increasing the level of domestic production and accelerating economic growth, which takes the form of participation in production and commendam partnership (muḍārabah)- and does not create a proprietary right for the counterparty, is given priority.

کلیدواژه‌ها English

The Rule of Negation of Means for Domination
The Rule of Fulfillment of Covenant
Domestic Production
Economic Growth
Binding Nature of Contracts and Contractual Obligations
- ‌‌‌‌‌‌‌‌قرآن ‌‌‌‌‌‌‌‌کریم
- ‌‌‌‌‌‌‌‌نهج‌‌‌‌‌‌‌‌البلاغه
- ابن ‌‌‌‌‌‌‌‌عربی، محمد،. ‌‌‌‌‌‌‌‌تفسیر ‌‌‌‌‌‌‌‌ابن ‌‌‌‌‌‌‌‌عربی، جلد ١. ‌‌‌‌‌‌‌‌بیروت: داراحیاء ‌‌‌‌‌‌‌‌التراث ‌‌‌‌‌‌‌‌العربی، 1422ق.
‌‌- ابن ‌‌‌‌‌‌‌‌منظور، ابوالفضل ‌‌‌‌‌‌‌‌جمال‌‌‌‌‌‌‌‌الدین ‌‌‌‌‌‌‌‌محمد. ‌‌‌‌‌‌‌‌لسان ‌‌‌‌‌‌‌‌العرب، ‌‌‌‌‌‌‌‌ جلد 11. ‌‌‌‌‌‌‌‌چاپ ‌‌‌‌‌‌‌‌سوم. بیروت: دار‌‌‌‌‌‌‌‌الفکر ‌‌‌‌‌‌‌‌للطباعه ‌‌‌‌‌‌‌‌و ‌‌‌‌‌‌‌‌النشر ‌‌‌‌‌‌‌‌و ‌‌‌‌‌‌‌‌التوزیع، ‌‌‌‌‌‌‌‌1414 ق.
‌‌‌‌‌‌‌‌- ابن‌‌‌‌‌‌‌‌بابویه قمی، محمد بن علی. ‌‌‌‌‌‌‌‌کتاب ‌‌‌‌‌‌‌‌من ‌‌‌‌‌‌‌‌لا ‌‌‌‌‌‌‌‌یحضره ‌‌‌‌‌‌‌‌الفقیه. ‌‌‌‌‌‌‌‌تصحیح ‌‌‌‌‌‌‌‌علی‌‌‌‌‌‌‌‌اکبر ‌‌‌‌‌‌‌‌غفاری. جلد 4، چاپ دوم. ‌‌‌‌‌‌‌‌قم: جامعه ‌‌‌‌‌‌‌‌مدرسین ‌‌‌‌‌‌‌‌حوزه ‌‌‌‌‌‌‌‌علمیه ‌‌‌‌‌‌‌‌قم، ‌‌‌‌‌‌‌‌1363.
- اصفهانی، محمدحسین. نهایه الدرایه فی شرح الکفایه، جلد ۲. بیروت: مؤسسه آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث، ١٤٢٧ ق.
‌‌‌‌‌‌‌‌- انصاری ‌‌‌‌‌‌‌‌دزفولی، مرتضى. کتاب ‌‌‌‌‌‌‌‌المکاسب، جلد 2. ‌‌‌‌‌‌‌‌قم: ‌‌‌‌‌‌‌‌المؤتمر ‌‌‌‌‌‌‌‌العالمی ‌‌‌‌‌‌‌‌بمناسبه ‌‌‌‌‌‌‌‌الذکری ‌‌‌‌‌‌‌‌المئویه ‌‌‌‌‌‌‌‌الثانیه ‌‌‌‌‌‌‌‌لمیلاد ‌‌‌‌‌‌‌‌الشیخ ‌‌‌‌‌‌‌‌الاعظم ‌‌‌‌‌‌‌‌الانصاری، ‌‌‌‌‌‌‌‌1415 ق.
- آل ‌‌‌‌‌‌‌‌کاشف ‌‌‌‌‌‌‌‌الغطاء، محمدحسین. ‌‌‌‌‌‌‌‌تحریرالمجله، ‌‌‌‌‌‌‌‌جلد 2. نجف: مکتبه ‌‌‌‌‌‌‌‌المرتضویه، 1359.
- آلوسی، سید ‌‌‌‌‌‌‌‌محمود. روح ‌‌‌‌‌‌‌‌المعانی ‌‌‌‌‌‌‌‌فی ‌‌‌‌‌‌‌‌تفسیر ‌‌‌‌‌‌‌‌القرآن ‌‌‌‌‌‌‌‌العظیم ‌‌‌‌‌‌‌‌و ‌‌‌‌‌‌‌‌السبع ‌‌‌‌‌‌‌‌المثانی، جلد 7. بیروت: ‌‌‌‌‌‌‌‌دارالکتب ‌‌‌‌‌‌‌‌العلمیه، ‌‌‌‌‌‌‌‌1416 ق.
- بجنوردى، سید ‌‌‌‌‌‌‌‌حسن. ‌‌‌‌‌‌‌‌القواعد ‌‌‌‌‌‌‌‌الفقهیه. جلد 1. ‌‌‌‌‌‌‌‌قم: ‌‌‌‌‌‌‌‌نشر‌‌‌‌‌‌‌‌الهادی، ‌‌‌‌‌‌‌‌1419 ق.
- ثعالبی، عبدالرحمن. جواهر ‌‌‌‌‌‌‌‌الحسان ‌‌‌‌‌‌‌‌فی ‌‌‌‌‌‌‌‌تفسیر ‌‌‌‌‌‌‌‌القرآن، جلد 2. ‌‌‌‌‌‌‌‌بیروت: داراحیاء ‌‌‌‌‌‌‌‌التراث ‌‌‌‌‌‌‌‌العربی، ‌‌‌‌‌‌‌‌1418 ق.
- جوادی ‌‌‌‌‌‌‌‌آملی، عبدالله. ‌‌‌‌‌‌‌‌روابط ‌‌‌‌‌‌‌‌بین‌‌‌‌‌‌‌‌الملل ‌‌‌‌‌‌‌‌در ‌‌‌‌‌‌‌‌اسلام. ‌‌‌‌‌‌‌‌چاپ ‌‌‌‌‌‌‌‌سوم. ‌‌‌‌‌‌‌‌قم: ‌‌‌‌‌‌‌‌اسراء، ‌‌‌‌‌‌‌‌1397.
‌‌‌‌‌‌‌‌- ‌‌‌‌‌‌‌‌حلبى، حمزه ابن ‌‌‌‌‌‌‌‌زهره. ‌‌‌‌‌‌‌‌غنیه ‌‌‌‌‌‌‌‌النزوع ‌‌‌‌‌‌‌‌إلى ‌‌‌‌‌‌‌‌علمی ‌‌‌‌‌‌‌‌الأصول ‌‌‌‌‌‌‌‌و ‌‌‌‌‌‌‌‌الفروع. قم: ‌‌‌‌‌‌‌‌مؤسسه ‌‌‌‌‌‌‌‌امام ‌‌‌‌‌‌‌‌صادق ‌‌‌‌‌‌‌‌(علیه‌‌‌‌‌‌‌‌السلام)، ‌‌‌‌‌‌‌‌1417 ق.
- حلی (علامه)، حسن. ‌‌مختلف ‌‌‌‌‌‌‌‌الشیعه، جلد 7. قم: مکتب ‌‌‌‌‌‌‌‌الاعلام ‌‌‌‌‌‌‌‌الاسلامی، ‌‌‌‌‌‌‌‌1374.
- حلی (علامه)، حسن. ‌‌‌‌‌‌‌‌نهایه ‌‌‌‌‌‌‌‌الاحکام ‌‌‌‌‌‌‌‌فی ‌‌‌‌‌‌‌‌معرفه ‌‌‌‌‌‌‌‌الاحکام، جلد 2. ‌‌‌‌‌‌‌‌قم: ‌‌‌‌‌‌‌‌مؤسسه ‌‌‌‌‌‌‌‌آل ‌‌‌‌‌‌‌‌البیت، ‌‌‌‌‌‌‌‌1419 ق.
‌‌‌‌‌‌‌‌- ‌‌‌‌‌‌‌‌حلی، ابن ‌‌‌‌‌‌‌‌ادریس. السرائر ‌‌‌‌‌‌‌‌الحاوی ‌‌‌‌‌‌‌‌لتحریر ‌‌‌‌‌‌‌‌الفتاوی، جلد 2. چاپ ‌‌‌‌‌‌‌‌دوم. قم: مؤسسه ‌‌‌‌‌‌‌‌النشر‌‌‌‌‌‌‌‌الاسلامی،1410 ق.
‌‌- راغب ‌‌‌‌‌‌‌‌اصفهانی، ابوالقاسم. ‌‌‌‌‌‌‌‌المفردات ‌‌‌‌‌‌‌‌فی ‌‌‌‌‌‌‌‌غریب ‌‌‌‌‌‌‌‌القرآن، جلد 1. ‌‌‌‌‌‌‌‌چاپ ‌‌‌‌‌‌‌‌دوم. تهران: دفتر نشر کتاب، ‌‌‌‌‌‌‌‌1404 ق.
‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌- زبیدی، محمد ‌‌‌‌‌‌‌‌مرتضی. تاج ‌‌‌‌‌‌‌‌العروس ‌‌‌‌‌‌‌‌من ‌‌‌‌‌‌‌‌جواهر ‌‌‌‌‌‌‌‌القاموس، جلد ۱۴. بیروت: دارالفکر، ‌‌‌‌‌‌‌‌1414 ق.
‌‌- زحیلی، وهبه. آثار ‌‌‌‌‌‌‌‌الحرب ‌‌‌‌‌‌‌‌فی ‌‌‌‌‌‌‌‌الفقه ‌‌‌‌‌‌‌‌الاسلامی ‌‌‌‌‌‌‌‌دراسه ‌‌‌‌‌‌‌‌مقارنه. ‌‌‌‌‌‌‌‌چاپ ‌‌‌‌‌‌‌‌سوم. دمشق: ‌‌‌‌‌‌‌‌دارالفکر، ‌‌‌‌‌‌‌‌1419 ق.
‌‌- شمس‌‌‌‌‌‌‌‌الدین، محمدمهدی. نظام ‌‌‌‌‌‌‌‌الحکم ‌‌‌‌‌‌‌‌و ‌‌‌‌‌‌‌‌الاداره ‌‌‌‌‌‌‌‌فی ‌‌‌‌‌‌‌‌الاسلام. ‌‌‌‌‌‌‌‌چاپ ‌‌‌‌‌‌‌‌سوم. ‌‌‌‌‌‌‌‌قم: دار‌‌‌‌‌‌‌‌الثقافه للطباعه ‌‌‌‌‌‌‌‌والنشر، ‌‌‌‌‌‌‌‌1412 ق.
‌‌- طباطبایی سید‌‌‌‌‌‌‌‌محمد‌‌‌‌‌‌‌‌حسین. ‌‌‌‌‌‌‌‌المیزان ‌‌‌‌‌‌‌‌فی ‌‌‌‌‌‌‌‌تفسیر ‌‌‌‌‌‌‌‌القرآن. ‌‌‌‌‌‌‌‌ترجمه سید ‌‌‌‌‌‌‌‌محمدباقر ‌‌‌‌‌‌‌‌موسوی همدانی، ‌‌‌‌‌‌‌‌جلد 5. چاپ ‌‌‌‌‌‌‌‌پنجم. قم: ‌‌‌‌‌‌‌‌دفتر ‌‌‌‌‌‌‌‌انتشارات ‌‌‌‌‌‌‌‌اسلامی، ‌‌‌‌‌‌‌‌1374.
‌‌‌‌‌‌‌‌- طریحی، فخرالدین. مجمع البحرین، جلد 4. چاپ سوم. تهران: کتابفروشی مرتضوی، 1416 ق.
- طوسى (شیخ)، محمد. ‌‌‌‌‌‌‌‌التبیان ‌‌‌‌‌‌‌‌فی ‌‌‌‌‌‌‌‌تفسیر ‌‌‌‌‌‌‌‌القرآن. جلد 8. ‌‌‌‌‌‌‌‌بیروت: دار‌‌‌‌‌‌‌‌احیاء ‌‌‌‌‌‌‌‌التراث ‌‌‌‌‌‌‌‌العربی، ‌‌‌‌‌‌‌‌بی‌‌‌‌‌‌‌‌تا.
- طوسى (شیخ)، محمد. ‌‌‌‌‌‌‌‌کتاب ‌‌‌‌‌‌‌‌الخلاف، جلد 3. ‌‌‌‌‌‌‌‌قم: ‌‌‌‌‌‌‌‌مؤسسه ‌‌‌‌‌‌‌‌النشرالاسلامی، ‌‌‌‌‌‌‌‌1407 ق.
- عاملی جزینی، محمد بن مکی. اللمعه الدمشقیه، جلد ۳. بیروت: دارالتراث، ۱۴۱۷ ق.
‌‌- عاملى ‌‌‌‌‌‌‌‌جبعی (شهید ‌‌‌‌‌‌‌‌ثانى)، زین‌‌‌‌‌‌‌‌الدین ‌‌‌‌‌‌‌‌بن ‌‌‌‌‌‌‌‌على. مسالک ‌‌‌‌‌‌‌‌الأفهام ‌‌‌‌‌‌‌‌إلى ‌‌‌‌‌‌‌‌تنقیح ‌‌‌‌‌‌‌‌شرائع ‌‌‌‌‌‌‌‌الإسلام، ‌‌‌‌‌‌‌‌جلد 4. قم: ‌‌‌‌‌‌‌‌مؤسسه ‌‌‌‌‌‌‌‌المعارف ‌‌‌‌‌‌‌‌الإسلامیه، ‌‌‌‌‌‌‌‌1413‌‌‌‌‌‌‌‌ق.
‌‌- علم‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌الهدی (سیدمرتضی)، علی. ‌‌‌‌‌‌‌‌کتاب ‌‌‌‌‌‌‌‌الانتصار. قم: ‌‌‌‌‌‌‌‌دفتر ‌‌‌‌‌‌‌‌انتشارات ‌‌‌‌‌‌‌‌اسلامی، ‌‌‌‌‌‌‌‌1415 ق.
‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌- عمید ‌‌‌‌‌‌‌‌زنجانى. عباس ‌‌‌‌‌‌‌‌على. ‌‌‌‌‌‌‌‌فقه ‌‌‌‌‌‌‌‌سیاسى، ‌‌‌‌‌‌‌‌جلد 3. ‌‌‌‌‌‌‌‌چاپ ‌‌‌‌‌‌‌‌چهارم. تهران: ‌‌‌‌‌‌‌‌انتشارات ‌‌‌‌‌‌‌‌امیرکبیر، ‌‌‌‌‌‌‌‌1421 ق.
‌‌- فاضل ‌‌‌‌‌‌‌‌لنکرانی، محمد. تفصیل ‌‌‌‌‌‌‌‌الشریعه ‌‌‌‌‌‌‌‌فی ‌‌‌‌‌‌‌‌شرح ‌‌‌‌‌‌‌‌تحریرالوسیله. ‌‌‌‌‌‌‌‌قم: ‌‌‌‌‌‌‌‌مرکز ‌‌‌‌‌‌‌‌فقهی ‌‌‌‌‌‌‌‌ائمه ‌‌‌‌‌‌‌‌اطهار ‌‌‌‌‌‌‌‌(ع)، 1421 ق.
- ‌‌‌‌‌‌‌‌قانون ‌‌‌‌‌‌‌‌اساسی ‌‌‌‌‌‌‌‌جمهوری ‌‌‌‌‌‌‌‌اسلامی ‌‌‌‌‌‌‌‌ایران، ‌‌‌‌‌‌‌‌مصوب ‌‌‌‌‌‌‌‌12/09/1358 ‌‌‌‌‌‌‌‌با ‌‌‌‌‌‌‌‌اصلاحات ‌‌‌‌‌‌‌‌سال ‌‌‌‌‌‌‌‌1367.
‌‌‌‌‌‌‌‌- قطب، سید. ‌‌‌‌‌‌‌‌فی ‌‌‌‌‌‌‌‌ظلال ‌‌‌‌‌‌‌‌القرآن. بیروت: ‌‌‌‌‌‌‌‌دار‌‌‌‌‌‌‌‌الشروق، 1412 ق.
‌‌‌‌‌‌‌‌- ‌‌قمی، علی. تفسیر ‌‌‌‌‌‌‌‌القمی، جلد 1. ‌‌چاپ ‌‌‌‌‌‌‌‌سوم. قم: دار ‌‌‌‌‌‌‌‌الکتاب، ‌‌‌‌‌‌‌‌1363.
‌‌- کاظمی (فاضل)، جواد. ‌‌‌‌‌‌‌‌مسالک ‌‌‌‌‌‌‌‌الأفهام ‌‌‌‌‌‌‌‌إلى ‌‌‌‌‌‌‌‌آیات ‌‌‌‌‌‌‌‌الأحکام، ‌‌‌‌‌‌‌‌جلد 3. بی‌‌جا: مرتضوی، بی‌‌تا.
- کرکى، علی بن حسین. جامع المقاصد فی شرح القواعد، جلد 4. بی‌‌جا: آل‌‌بیت، 1414ق.
- مامقانی، محمدحسن. غایه ‌‌‌‌‌‌‌‌الآمال ‌‌‌‌‌‌‌‌فی ‌‌‌‌‌‌‌‌شرح ‌‌‌‌‌‌‌‌کتاب ‌‌‌‌‌‌‌‌المکاسب، جلد 3. ‌‌‌‌‌‌‌‌قم: ‌‌‌‌‌‌‌‌مجمع ‌‌‌‌‌‌‌‌الذخائرالإسلامیه، ‌‌‌‌‌‌‌‌1316 ق.
‌‌- مراغی احمد ‌‌‌‌‌‌‌‌مصطفی. ‌‌‌‌‌‌‌‌تفسیر ‌‌‌‌‌‌‌‌المراغی، جلد ‌‌6. ‌‌‌‌‌‌‌‌بیروت: ‌‌‌‌‌‌‌‌دارالحیاء ‌‌‌‌‌‌‌‌التراث ‌‌‌‌‌‌‌‌العربی، ‌‌‌‌‌‌‌‌بی‌‌‌‌‌‌‌‌تا.
‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌- مراغى، سید ‌‌‌‌‌‌‌‌میر‌‌‌‌‌‌‌‌عبد‌‌‌‌‌‌‌‌الفتاح. ‌‌‌‌‌‌‌‌العناوین ‌‌‌‌‌‌‌‌الفقهیه، ‌‌‌‌‌‌‌‌جلد 2. قم: ‌‌‌‌‌‌‌‌دفتر ‌‌‌‌‌‌‌‌انتشارات ‌‌‌‌‌‌‌‌اسلامى ‌‌‌‌‌‌‌‌وابسته ‌‌‌‌‌‌‌‌به ‌‌‌‌‌‌‌‌جامعه ‌‌‌‌‌‌‌‌مدرسین ‌‌‌‌‌‌‌‌حوزه ‌‌‌‌‌‌‌‌علمیه ‌‌‌‌‌‌‌‌قم، ‌‌‌‌‌‌‌‌1417‌‌‌‌‌‌‌‌ق.
‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌- مغنیه، محمدجواد. ‌‌‌‌‌‌‌‌التفسیر ‌‌‌‌‌‌‌‌الکاشف، جلد ‌‌2. ‌‌‌‌‌‌‌‌قم: ‌‌‌‌‌‌‌‌دار‌‌‌‌‌‌‌‌الکتاب ‌‌‌‌‌‌‌‌الاسلامی، ‌‌‌‌‌‌‌‌١۴٢۴ ق.
‌‌- مکارم ‌‌‌‌‌‌‌‌شیرازى، ناصر. ‌‌‌‌‌‌‌‌تفسیر ‌‌‌‌‌‌‌‌نمونه،‌‌‌‌‌‌‌‌ ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌جلد ‌‌‌‌‌‌‌‌4. تهران: ‌‌‌‌‌‌‌‌دار‌‌‌‌‌‌‌‌الکتب ‌‌‌‌‌‌‌‌الاسلامیه، ‌‌‌‌‌‌‌‌1374.
- موسوی ‌‌‌‌‌‌‌‌خمینی، سید ‌‌‌‌‌‌‌‌روح‌‌‌‌‌‌‌‌الله. ‌‌‌‌‌‌‌‌تحریر ‌‌‌‌‌‌‌‌الوسیله، جلد ‌‌1. ‌‌‌‌‌‌‌‌قم: دفتر ‌‌‌‌‌‌‌‌انتشارات ‌‌‌‌‌‌‌‌اسلامی، ‌‌‌‌‌‌‌‌1368.
- موسوی ‌‌‌‌‌‌‌‌خمینی، سید ‌‌‌‌‌‌‌‌روح‌‌‌‌‌‌‌‌الله. کتاب ‌‌‌‌‌‌‌‌البیع، ‌‌‌‌‌‌‌‌جلد 1. ‌‌‌‌‌‌‌‌تهران: مؤسسه ‌‌‌‌‌‌‌‌تنظیم ‌‌‌‌‌‌‌‌و ‌‌‌‌‌‌‌‌نشر ‌‌‌‌‌‌‌‌آثار ‌‌‌‌‌‌‌‌امام ‌‌‌‌‌‌‌‌خمینی، ‌‌‌‌‌‌‌‌1388.
- موسوی ‌‌‌‌‌‌‌‌خویى، سید ‌‌‌‌‌‌‌‌ابوالقاسم. محاضرات ‌‌‌‌‌‌‌‌فی ‌‌‌‌‌‌‌‌اصول ‌‌‌‌‌‌‌‌الفقه. ‌‌‌‌‌‌‌‌تدوین ‌‌‌‌‌‌‌‌محمد ‌‌‌‌‌‌‌‌اسحاق ‌‌‌‌‌‌‌‌الفیاضی. جلد ‌‌5. ‌‌‌‌‌‌‌‌قم: ‌‌‌‌‌‌‌‌انتشارات ‌‌‌‌‌‌‌‌مؤسسه ‌‌‌‌‌‌‌‌النشرالاسلامی، ‌‌‌‌‌‌‌‌1378.
‌‌- موسوی ‌‌‌‌‌‌‌‌خویى، سید ‌‌‌‌‌‌‌‌ابوالقاسم. مصباح ‌‌‌‌‌‌‌‌الفقاهه ‌‌‌‌‌‌‌‌(المکاسب)، جلد ‌‌2. قم: انتشارات انصاریان، 1417 ق.
‌‌‌‌‌‌- نجفی، موسی. ‌‌‌‌‌‌‌‌اندیشه ‌‌‌‌‌‌‌‌سیاسی ‌‌‌‌‌‌‌‌و ‌‌‌‌‌‌‌‌تاریخ ‌‌‌‌‌‌‌‌نهضت ‌‌‌‌‌‌‌‌حاج‌‌‌‌‌‌‌‌آقا ‌‌‌‌‌‌‌‌نورالله ‌‌‌‌‌‌‌‌اصفهانی. ‌‌چاپ ‌‌‌‌‌‌‌‌دوم. تهران: ‌‌‌‌‌‌‌‌مؤسسه ‌‌‌‌‌‌‌‌مطالعات ‌‌‌‌‌‌‌‌تاریخ ‌‌‌‌‌‌‌‌معاصر ‌‌‌‌‌‌‌‌ایران، ‌‌‌‌‌‌‌‌۱۳۷۸.