پژوهشهای حقوقی

پژوهشهای حقوقی

امکان‌سنجی ضمانت از تعهد به انجام عمل در فقه و حقوق ایران با نگاهی به حقوق برخی از کشورهای دیگر

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان
علی بیطرفان 1
ربیعا اسکینی 2
عبدالمطلب احمدزاده بزاز 3
1 دانشجوی دکترای حقوق خصوصی، دانشکده حقوق، دانشگاه مفید، قم، ایران.
2 استاد، گروه حقوق، دانشکده حقوق، دانشگاه مفید، قم، ایران.
3 استادیار، گروه حقوق، دانشکده حقوق، دانشگاه مفید، قم، ایران.
10.48300/jlr.2024.428781.2509
چکیده
یکی از مهم‌ترین نیازهای حقوقی فعالان اقتصادی، امکان ضمانت از تعهد به انجام فعل است. ضمانت از تعهد به انجام فعل به دو روش محتمل است. الف- ضمان اصطلاح؛ ب- ضمانت بر اساس قواعد عمومی و به استناد ماده (10) قانون مدنی. در این پژوهش که به روش توصیفی ـ تحلیلی صورت گرفته است، امکان ضمانت از تعهد به انجام فعل مورد مطالعه قرار می‌گیرد. برای اینکه عمل بتواند «مضمون‌به» قرار گیرد، باید شرایط ذیل را داشته باشد: الف- مال باشد؛ ب- انجام «عمل» مذکور توسط دیگری ممکن باشد و ج- سبب آن در ذمه ایجاد شده باشد. به نظر می‌رسد که شرایط مذکور در بسیاری از کارها موجود بوده و لذا با توجه به اینکه قانون مدنی ایجاد سبب را برای ضمان کافی دانسته است، ضمانت از بسیاری از آنها امکان‌پذیر است. با وجود این به دلیل تردید‌هایی که نسبت به تحقق عناصر تشکیل‌دهنده ضمان مصطلح است و به خاطر گستره وسیع کارهایی که ممکن است از آنها ضمانت شود، بهتر است ضمانت‌های مذکور مبتنی بر ماده (10) قانون مدنی باشد. در نظام حقوقی کشورهای پیشرو، اتحادیه‌ها و یا پیمانکارانی با رتبه بالاتر از پیمانکاران با رتبه پایین‌تر ضمانت می‌کنند.
کلیدواژه‌ها
ضمانت
تعهد به انجام عمل
سبب
مضمون‌به
فقه و حقوق

عنوان مقاله English

Feasibility of Guaranteeing Performance Obligations in Islamic Jurisprudence and Iranian Law: A Comparative Perspective

نویسندگان English

Ali Bitarafan 1
Rabia Eskini 2
Abdolmotaleb Ahmadzadeh Bazaz 3
1 PhD Student in Private Law, Faculty of Law, Mofid University, Qom, Iran.
2 Professor, Department of Law, Faculty of Law, Mofid University, Qom, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Law, Faculty of Law, Mofid University, Qom, Iran.
چکیده English

A critical legal requirement for economic actors is the ability to secure performance obligations. This study examines two potential guarantee mechanisms: (1) conventional guarantee (ḍimān iṣṭilāḥī) and (2) guarantee under Article 10 of the Iranian Civil Code, which invokes general contractual principles. Through descriptive-analytical methodology, the research assesses the feasibility of enforcing such guarantees. For an obligation to be legally guaranteed (maḍmūn bih), it must meet three conditions: (a) constitute recognized property (māl), (b) be performable by a third party, and (c) have its legal cause (sabab) established in the debtor's liability (dhimma). The analysis reveals that most contractual obligations satisfy these requirements, and since the Civil Code recognizes cause-based liability, their guarantee appears legally viable. However, uncertainties surrounding conventional guarantee structures and the expansive nature of obligational guarantees suggest that Article 10 provides a more robust foundation. Comparatively, advanced legal systems often implement guarantee mechanisms through unions or principal contractors acting on behalf of subcontractors, offering a potential model for development. This research concludes that while both guarantee methods are theoretically feasible, the flexibility of Article 10 makes it preferable for securing performance obligations in practice.

کلیدواژه‌ها English

Guarantee (Ḍimān)
Performance Obligation
Legal Cause (Sabab)
Guaranteed Obligation (Maḍmūn Bih)
Islamic Jurisprudence and Law
الف) منابع فارسی
کتاب‌ها
- امامی، حسن. حقوق مدنی. جلد 2. کتابفروشی اسلامیه، 1377.
- امامی، حسن. حقوق مدنی. جلد 4. کتابفروشی اسلامیه، 1377.
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر. ترمینولوژی حقوق. تهران: گلشن، 1370.
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر. حقوق اموال. تهران: گنج دانش، 1380.
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر. وسیط در ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش، 1398.
- ذاکر صالحی، غلامرضا. مبانی قراردادهای نامعین. تهران: بنیاد حقوقی میزان، 1388.
- شهیدی، مهدی. حقوق مدنی. جلد 3. تهران: مجد، 1398.
- عدل، مصطفی. حقوق مدنی. قزوین: بحرالعلوم، 1373.
- کاتوزیان، ناصر. حقوق مدنی، عقود معین. جلد 4. تهران: شرکت انتشار، 1376.
- کاتوزیان، ناصر. عقود اذنی و وثیقه‌های دینی. تهران: شرکت سهامی انتشار، 1378.
- کاتوزیان، ناصر. عقود معین: معاملات معوض ـ عقود تملیکی، جلد 1، چاپ دهم. تهران: شرکت سهامی انتشار، 1387.
مقاله‌ها
- دیلمی معزی، علی و مهدی نوروزی. «بازپژوهی عین معین و کلی و کارکرد آن در تصحیح قراردادهای پیش‌فروش ساختمان». نشریه فقه، 28، 108(1400)، 39-67.
- الشریف، محمدمهدی. «قواعد حاکم بر ایفای تعهد به انجام کار  یا تسلیم عمل». حقوق خصوصی، 17(1389)، 79-104.
- فتحی‌پور، علی. «ضمانت در معاملات بین‌المللی»، حقوقی بین‌المللی، 13(1369)، 131-182.
- کاویار، حسین و علی‌اکبر ایزدی فرد. «بررسی فقهی ـ حقوقی قرارداد پیش‌فروش آپارتمان». حقوق اسلامی، 5، 18(1387)، 87-114.
ب- منابع عربی
- آخوند خراسانی، محمدکاظم بن حسین خراسانی. حاشیه المکاسب. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1406 ق.
- الحسینی مراغه‌ای، السیدمیر عبدالفتاح. العناوین الفقهیه. جلد 2. قم: مؤسسه النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسین، 1417 ق.
- الحکیم، السید محسن. مستمسک العروه الوثقی، جلد 12. بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1392.
- الحکیم، السید محسن. منهاج الصالحین. جلد 2. بیروت: دارالصفوه، 1410.
- الخمینی، روح‌الله. تحریرالوسیله (مجلد واحد). قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، بی‌تا.
- الخمینی، روح‌الله. کتاب البیع، جلد 1. قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، بی‌تا.
- خویی، ابوالقاسم. مصباح الفقاهه. جلد 2. قم: مؤسسه احیاء آثار الامام الخوئی، 1386.
- شریفی اشکوری، الیاس. فقرات فقهیه. جلد 5. قم: بیت آیت‌الله اشکوری، 1385.
- الشهید الثانی. مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام. جلد 4. قم:  مؤسسه المعارف الاسلامیه، 1392.
- الشیخ المفید، محمد بن محمدبن نعمان. ، المقنعه. جلد 1. تهران: کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، 1413ق.
- شیخ انصاری، مرتضی. المکاسب. جلد 3. قم: چاپ کنگره، 1415ق.
- شیخ طوسی، محمدبن حسن. المبسوط فی فقه الامامیه. تهران: المکتبه المرتضویه لاحیاء الاثار الجعفریه، 1387.
- طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم. عروه الوثقی. جلد 5. تهران: مؤسسه النشر الاسلامی، 1420ق.
- طباطبایی یزدی، محمدکاظم. حاشیه المکاسب. قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1370.
- طباطبایی، علی. ریاض المسائل. جلد 8. تهران: مؤسسه النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسین، 1419 ق.
- طبسی، شیخ نجم‌الدین. موارد السجن فی النصوص و الفتاوی. جلد 1. تهران: کتابخانه فقاهت، بی‌تا.
- علامه حلی. مختلف الشیعه فی احکام الشریعه. جلد 5. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1413 ق.
- علامه حلی. تذکره. جلد 2. قم: منشورات المکتبه المرتضویه لاحیاء آلاثار الجعفریه، بی‌تا.
- فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله. کنز العرفان. جلد 1. قم: المکتبه المرتضویه لاحیاء آثار الجعفریه، 1365.
- قمی، میرزا ابوالقاسم. جامع الشتات. جلد 3. تهران: کتابخانه فقاهت، بی‌تا.
- محقق حلی. شرایع الاسلام. جلد 2. تهران: استقلال، 1409 ق.
- محقق داماد، مصطفی و همکاران. حقوق قراردادها در فقه امامیه. جلد اول. تهران: سمت، 1391.
- مدرسی، سید محمدتقی. الفقه الاسلامی قسم المعاملات. بیروت: مؤسسه فقه شیعه، 1410ق.
- المظفر، الشیخ محمدرضا. المنطق. جلد 1. تهران: مؤسسه النشر الاسلامی، بی‌تا.
- مفاضی، محمدرضا. «قرارداد ضمانت در حقوق انگلستان». کانون وکلا، 139-140(1376)، 76-80.
- مقدس اردبیلی. مجمع الفائده و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان. جلد 9. قم: مؤسسه النشر الاسلامی، 1395.
- موسوی بجنوردی، سید محمد. عقد ضمان. تهران: مجد، 1385.
- نجفی، محمدحسن. جواهرالکلام. جلد 26. قم: دار احیاء التراث العربی، 1362.
- نجفی، محمدحسن. جواهرالکلام. جلد 28. قم: دار احیاء التراث العربی، 1362.
ج) منابع خارجی

- Kozolchyk, Boris. “The Emerging Law of Standby Letters of Credit and Bank Guarantees”. Arizona Law Review, (1982), 287-343. http://historico.juridicas.unam.mx/publica/librev/rev/facdermx/cont/139/cnt/cnt11.pdf
- Millett, Richard. Law of guarantees. London: Sweet and Maxwell, 2005.
- Peroni, Roberto & Gemma Adams. “Guarantees”. 2021. Available at: https://www.mondaq.com/uk/contracts-and-commercial-law/1040184/guarantees- 2021
- Pound, Rosco. The development of constitutional guarantees of Liberty. New Haven: Yale University Press, 2008.
پژوهشهای حقوقی
دوره 24، شماره 62
تابستان 1404
صفحه 399-426