پژوهشهای حقوقی

پژوهشهای حقوقی

بررسی کارآمدی حق حبس در نظریه طولی بودن ضمانت اجراها

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترای حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.
2 دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشکده حقوق، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران.
چکیده
قانونگذار حقوق ایران با امعان نظر به دیدگاه برخی از فقها، رابطه طولی میان ضمانت اجراها را پذیرفته و در صورت امتناع متعهد از انجام تعهدات، الزام وی را مقدم بر فسخ قرارداد دانسته است. با این حال در مواردی که امتناع متعهد، مستند به قانون است، نمی‌‌توان از الزام بهره برد و در حقیقت امتناع مشروع و مستند به حقی قانونی، از قاعده الزام متعهد به انجام تعهدات خارج می‌‌شود. از طرفی ماده 377 قانون مدنی، امکان امتناع طرفین قرارداد از انجام تعهدات را بیان می‌‌دارد. حق حبس وفق ماده مذکور به‌عنوان حقی مطلق شناخته می‌‌شود که به صرف ایجاد قرارداد توسط هر یک از متعاقدین در آنِ واحد امکان اعمال دارد و بدین شیوه اجرای قرارداد مطابق نظر برخی به بن‌‌بست کشانده می‌‌شود. در این پژوهش امکان الزام متعهد در فرض امتناع او با استناد به حق حبس، مستنبط از ماده 377 قانون مدنی، به شیوه توصیفی ـ تحلیلی و به روش کتابخانه‌‌ای ضمن بررسی رویه قضایی مورد مطالعه قرار می‌‌گیرد. در نهایت به‌عنوان یافته پژوهش چنین به نظر می‌رسد که می‌بایست ایجاد و اعمال حق حبس را منوط به مواردی نمود که متعهد به‌وضوح از اجرای تعهد سرباز زده و یا قراین و اوضاع و احوال، بیانگر عدم اجرای تعهد است که در این فرض امکان الزام او نیز بلامانع خواهد بود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Examining the Efficacy of the Right of Retention within the Theory of the Hierarchical Order of Remedies

نویسندگان English

Mahdi Sajadikia 1
Farid Sahraei 1
Abolghasem Ghorbani 2
1 PhD Student in Private Law, Faculty of Law and Political Science, Kharazmi University, Tehran, Iran.
2 M.A Student in Private Law, Faculty of Law, Farabi School, University of Tehran, Qom, Iran.
چکیده English

The legislator of the Iranian legal system, taking into account the views of some jurists, has accepted a hierarchical relationship among remedies and, in case of the obligor’s refusal to perform his obligations, has considered compelling him to perform as taking precedence over the termination (rescission) of the contract. However, in cases where the obligor’s refusal is based on law, specific performance cannot be utilized; in fact, a legitimate refusal based on a legal right falls outside the rule of compelling the obligor to perform his obligations. On the other hand, Article 377 of the Civil Code stipulates the possibility for the parties to a contract to refuse to perform their obligations. The right of retention (Haq-e Habs) under the said article is recognized as an absolute right that can be exercised by either party immediately upon the formation of the contract, and in this manner, according to some views, the performance of the contract is brought to an impasse. In this research, the possibility of compelling the obligor in the event of his refusal based on the right of retention, derived from Article 377 of the Civil Code, is studied using a descriptive-analytical and field research method, while also examining judicial practice. Ultimately, as a finding of the research, it appears that the creation and exercise of the right of retention should be contingent upon cases where the obligor clearly refuses to perform his obligation, or where indicia and circumstances indicate non-performance, in which case compelling him would also be unimpeded.

کلیدواژه‌ها English

Right of Retention
Performance of Obligation
Right of Termination
Specific Performance
Remedies
الف) منابع فارسی
- ابن ادریس حلی، محمد بن منصور بن احمد. السرائر الحاوی لتحریر الفتاوى. جلد 2. چاپ دوم. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1410.
- احمدی، حسین‌علی. اجرای تعهد قراردادی. ویرایش نخست. تهران: انتشارات برهمند، 1375.
- اصفهانى، محمدحسین. حاشیه کتاب المکاسب، (ط-الحدیثه). جلد 5، چاپ اول. قم: أنوار الهدى، 1418.
- امینی، اعظم، محمدحسن حائری و حسین ناصری مقدم. «بررسی فقهی حقوقی موجدات و مسقطات حق حبس در عقود معاوضی». جستارهای فقهی و اصولی، 3، 9(1396)، 91-112.
- انصاری، شیخ مرتضی. فرائدالاصول. جلد 3. چاپ اول. قم: مجمع الفکر الإسلامی، 1419.
- انصاری، شیخ مرتضی. کتاب المکاسب،(ط-القدیمه). ج 3. قم: منشورات دارالذخائر، 1411.
- انصاری، شیخ مرتضی. کتاب النکاح. چاپ اول. قم: کنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى، 1415.
- باقری، احمد و سیدمحمد طباطبایی. «حق حبس». مجله مطالعات اسلامی، 67(1384)، 81-114.
- بحرالعلوم، سید محمد. بلغه الفقیه. جلد 1. تهران: مکتبه الصادق، 1403.
- بشارت، حجت‌الله. فرهنگ حقوق معاصرفرانسه ـ فارسی. چاپ اول. تهران: فرهنگ معاصر، 1394.
- پاکباز، سیامک. شرح قانون مدنی فرانسه. ویرایش دوم. تهران: میزان، 1400.
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر. فلسفه عمومی حقوق بر پایه اصالت عمل؛ تئوری موازنه. تهران: گنج دانش، ۱۳۹۷.
- حر عاملی، شیخ محمدبن حسن. وسائل الشیعه، جلد 12. بیروت: دار احیاء التراث العربی، بی‌‌تا.
- حسینی شیرازی، سید محمد. ایصال الطالب الی المکاسب. جلد 16. تهران: مؤسسه الاعلمی، 1370.
- حلی، حسن بن یوسف. تذکره الفقها. جلد 11. چاپ اول. قم: مؤسسه آل البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث، 1420.
- خراسانی، ملامحمدکاظم. حاشیه المکاسب. جلد 1. چاپ اول. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1406.
- خمینی، روح‌الله. کتاب البیع. جلد 5. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، 1421.
- خورسندیان، محمدعلی و فرهاد محمدی بصیر. «الزام به اجرای عین تعهدات قراردادی در حقوق ایران در مقایسه با اسناد نوین حقوق خصوصی». دیدگاه‌های حقوقی قضایی، 22، ۷۹(۱۳۹۶)، 67 -96.
- خویى، سید ابوالقاسم. منهاج الصالحین. جلد 2. چاپ بیست و هشتم. قم: نشر مدینه العلم، 1410.
- رودیجانی، محمدمجتبی. حقوق مدنی 3، مسئولیت قراردادی (ضمانت‌های اجرای مفاد قرارداد). تهران: کتاب آوا، 1396.
- ره‌پیک، حسن. حقوق مدنی عقود معین. جلد 1. چاپ اول. تهران: انتشارات خرسندی، 1387.
- سبزواری، سیدعبدالأعلى. مهذّب الأحکام. جلد 17. چاپ چهارم. قم: مؤسسه المنار، 1413.
- سعیدی، محمدعلی. «حق عینی و دینی». رساله دکتری. تهران: دانشگاه شهید بهشتی، 1387.
- سنهوری، عبدالرزاق. الوسیط فی شرح القانون المدنی الجدید. بیروت: منشورات الحلبی الحقوقیه، 1998.
- سیستانى، سیدعلى حسینى. منهاج الصالحین. قم: دفتر حضرت آیه‌الله سیستانى، 1417.
- شوشتری، سیدمحمدحسن. سبیل الرشاد الی شرح الارشاد. جلد 3. تهران: نشر میزان، 1381.
- شهیدی، مهدی. حقوق مدنی؛ آثار قراردادها و تعهدات. تهران: مجد، ۱۴۰۱.
- شیروی، عبدالحسین. حقوق قراردادها. چاپ چهارم. تهران: انتشارات سمت، 1400.
- صفا، محمدعلی. «حق حبس». فقه و تاریخ تمدن، 5، 20(1388)، 59-89.
- صفایی، سیدحسین و نعمت‌الله الفت. «اجرای اجباری عین تعهد و تقدم آن بر حق فسخ قرارداد». حقوق تطبیقی، 18(1389)، 43-62.
- طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم. حاشیه المکاسب. جلد 1. چاپ چهارم. قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1370.
- طوسى، ابوجعفرمحمدبن حسن. المبسوط فی فقه الإمامیه. جلد 2. چاپ سوم. تهران: المکتبه المرتضویه لإحیاء الآثار الجعفریه، 1387.
- عاملی، محمد بن مکی (شهید اول).‌ الدروس الشرعیه فی فقه الامامیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی،‌ ۱۴۱۷.
- عدل (منصور السلطنه)، مصطفی. حقوق مدنی. چاپ اول. تهران: طه، 1385.
- عظیم‌زاده، فائزه. «حق حبس در نظام حقوقی خانواده در اسلام». فقه و حقوق خانواده، 16، 54(1390)، 1-23.
- علوی، سید محمدتقی و معصومه طحرانچیان. «بررسی قاعده اجبار بر انجام تعهدات». حقوق علم و وکالت، 1(1397)، 117-130.
- فتوحی‌راد، رضا، محمد عابدی و عبدالله خدابخشی. «حق حبس در اجرای تعهدات متقابل». مطالعات حقوق خصوصی، ۵۱، ۴(۱۴۰۰)، ۷۸۳ - ۸۰۵.
- فروحی، حمید. «lien یا حق توقیف مال برای جبران هزینه طلبکار در حقوق آمریکا و مقایسه اجمالی آن با حق توقیف در حقوق ایران». مجله کانون وکلا، 192(1385)، 189-199.
- فرهنگ‌نامه اصول فقه. جلد 1. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامى، 1389.
- قنبری، محمدرضا. مجموعه مقالات حقوقی. چاپ اول. تهران: کتابخانه گنج دانش، 1372.
- کاتوزیان ناصر. قواعد عمومی قراردادها؛ آثار قرارداد. جلد 3. چاپ دوم. تهران: گنج دانش، ۱۳۹۸.
- کرکی، علی بن عبدالعالی. جامع المقاصد. جلد 4. چاپ اول. قم: مؤسسه آل البیت علیهم‌السلام لاحیاء التراث، 1414.
- گرجی، ابوالقاسم. مبانی حقوق اسلامی. چاپ اول. تهران: انتشارات مجد، 1387.
- محقق داماد، سید مصطفی. قواعد فقه بخش مدنی (بخش 2). چاپ اول. تهران: سمت، 1374.
- محقق داماد، سیدمصطفی. قواعد فقه بخش مدنی ۲. تهران: انتشارات سمت، ۱۳۸۹.
- مخصوصی، رسول و علیرضا عالی‌پناه. «تحلیل مقتضای اطلاق قرارداد از حیث زمان اجرا از منظر فقه امامیه، حقوق ایران و مصر». مجله فقه و اصول، 116، 51(1398)، 160-179.
- مراغى، سیدمیرعبدالفتاح بن على حسینى. العناوین الفقهیه. جلد 2. چاپ اول. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1417.
- موسوى خویى (شهید)، سیدمحمدتقى. الشروط أو الالتزامات التبعیه فی العقود. بیروت: دارالمؤرخ العربی، 1414.
- میرزاى قمى گیلانی، ابوالقاسم بن محمدحسن. جامع الشتات فی أجوبه السؤالات. جلد 2. چاپ اول. تهران: مؤسسه کیهان، 1413.
- نجفى، محمدحسن. جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. جلد 23. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1404.
- نفیسی (ناظم‌الأطبا)، علی‌اکبر. فرهنگ نفیس. جلد 1. چاپ اول. تهران: انتشارات کتابفروشی خیام، 1355.
- نوری طبرسی حسن. مستدرک الوسائل. جلد 13. قم: مؤسسه آل البیت علیهم‌السلام لاحیاء التراث، بی‌‌تا.
ب) منابع خارجی

- Bantekas, Ilias, Jonathan G. Ercanbrack, Umar A. Oseni and Ikram Ullah. Islamic Contract Law. Oxford: Oxford University Press, 2024.
- Schulze, Reiner & Fryderyk Zoll. European Contract Law. Third Edition. Baden: Hart publishing, 2021.
- Stone, Richard & James Devenney. Text, Cases and Materials on Contract Law. Fifth edition. London: Routledge, 2023. 
- Unberath, Hannes, Angus C. Johnston & Basil Markesinis. The German Law of Contract: A Comparative Treatise. Second Edition, Oxford: Hart Publishing, 2006.