پژوهشهای حقوقی

پژوهشهای حقوقی

واکاوی شرایط پیدایش یا مطالبه حق فسخ ناشی از نقض تعهدات قراردادی (در کنوانسیون وین 1980، حقوق ایران و حقوق عراق)

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناس ارشد حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
2 استاد، گروه حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
3 استادیار، گروه حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
چکیده
در مواردی که یکی از طرفین قرارداد بدون مجوز قانونی تعهداتش را نقض ‌نماید، در برخی نظام‌های حقوقی و برخی اسناد بین‌المللی امکان فسخ قرارداد به‌عنوان یکی از ضمانت اجراها پیش‌بینی شده است. حال سؤال این است که شرایط بهره‌گیری از این ضمانت اجرا چیست و وضعیت مطلوب چه باید باشد؟ این جستار با روشی توصیفی ـ تحلیلی و تطبیقی، به جستجوی پاسخ در کنوانسیون وین 1980، حقوق ایران و حقوق عراق پرداخته است. بررسی‌ها نشان داد، در حقوق عراق فسخ به دلیل نقض تعهدات قراردادی، مخصوص قراردادهای دوتعهدی و نیازمند آمادگی متعهدله به انجام تعهدات خود و نیز اخطار مطالبه انجام تعهد از جانب وی است؛ این در حالی است که کنوانسیون مربوط به قراردادهای بیع بین‌المللی بوده و اخطار مزبور جز در برخی موارد لازم نیست. در حقوق ایران فسخ، اختصاص به قراردادهای دوتعهدی ندارد و اصولاً پیش‌نیاز حق فسخ، مطالبه اجبار متعهد به اجرای تعهد از دادگاه است. در کنوانسیون نقض اساسی قرارداد، ملاک اصلی فسخ است ولی در حقوق عراق و ایران این‌گونه نیست، هرچند در حقوق عراق نقض کم‌اهمیت به فسخ نمی‌انجامد. تلف عوضین قرارداد در حقوق ایران اصولاً مانع فسخ نیست ولی در حقوق عراق، توانایی متقاضی فسخ بر اعاده وضع‌‌ سابق و در کنوانسیون توانایی مشتری بر بازگرداندن مبیع اصولاً شرط فسخ است. در این جستار از جمله پیشنهاد شده است فسخ در مواردی که نقض قرارداد از نظر عرف جدی نیست پذیرفته نشود و قانونگذار ایران برای سازگاری با اقتضائات اقتصادی و قضایی، اخطار مطالبه انجام تعهد را جایگزین لزوم مطالبه اجبار متعهد از دادگاه نماید.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

An Analysis of the Conditions for the Arising or Exercise of the Right to Avoid a Contract Due to Breach of Contractual Obligations (Under the 1980 Vienna Convention, Iranian Law, and Iraqi Law)

نویسندگان English

Ali Khairi Jebur 1
Sayyed Mohammad Mahdi Qabuli Dorafshan 2
Azam Ansari 3
1 MA in Private Law, Faculty of Law and Political Science, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
2 Professor, Department of Private Law, Faculty of Law and Political Science, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Private Law, Faculty of Law and Political Science, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
چکیده English

In cases where one of the parties to a contract breaches its obligations without a legal authorization basis, the possibility of contract avoidance as a remedy has been provided for in some legal systems and in international instruments. Now the question is, what are the conditions for utilizing this remedy and what should the desirable situation be? This inquiry, recruiting a descriptive-analytical and comparative framework, seeks the answer in the 1980 Vienna Convention, Iranian law, and Iraqi law. The examinations revealed that in Iraqi law, avoidance due to breach of contractual obligations is specific to bilateral contracts (synallagmatic contracts) and requires the obligee's readiness to perform its own obligations and the provision of a notice demanding performance from the obligee; this is while the Convention pertains to international sales contracts and the mentioned notice is not necessary except in some cases. In Iranian law, avoidance is not specific to bilateral contracts and principally, the prerequisite for the right to avoid is a prior demand from the court for compelling the obligor to perform the obligation. In the Convention, a fundamental breach of contract is the main criterion for avoidance, but this is not the case in Iraqi and Iranian law, although in Iraqi law, a minor breach does not lead to avoidance. The destruction of both counter-performances in the contract in Iranian law principally does not prevent avoidance, but in Iraqi law, the ability of the party requesting avoidance to restore the status quo ante and in the Convention, the ability of the buyer to make restitution of the goods is principally a condition for avoidance. In this inquiry, it is suggested, among other things, that avoidance not be accepted in cases where the breach of contract is not serious according to customary practice, and that the Iranian legislator, for harmony with economic and judicial exigencies, replace the necessity of demanding compulsory performance from the court with a notice demanding performance of the obligation.

کلیدواژه‌ها English

Breach of Contractual Obligation
Right to Avoid the Contract
Iraqi Law
Iranian Law
1980 Vienna Convention
الف) منابع فارسی
- احمدزاده بزاز، سید عبدالمطلب. الزام به تعویض یا تعمیر کالا به‌عنوان ضمانت اجرای قرارداد در حقوق مدنی تطبیقی. تهران: سازمان مطالعه و تدوین علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، مؤسسه حقوق تطبیقی، 1388.
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر. فلسفه عمومی حقوق بر پایه اصالت عمل، تئوری موازنه. تهران: کتابخانه گنج دانش، 1381.
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر. مجموعه محشی قانون مدنی. تهران: کتابخانه گنج دانش، 1382.
- خیری جبر، علی، سیدمحمد مهدی قبولی درافشان و اعظم انصاری. «تأثیر تخلف از انجام تعهدات قراردادی در پیدایش حق فسخ (مطالعه تطبیقی در حقوق ایران و برخی نظام‌های حقوقی اسلامی و غربی)». پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، 4(1397)، 93-122.
- شهیدی، مهدی. حقوق مدنی، جلد 5، سقوط تعهدات. تهران: انتشارات مجد، 1388.
- شیروی، عبدالحسین. حقوق تجارت بین‌الملل. تهران: سازمان مطالعه و تدوین علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، پژوهشکده تحقیق و توسعه علوم انسانی، 1390.
- شیروی، عبدالحسین. حقوق قراردادها، انعقاد، آثار و انحلال. تهران: سازمان مطالعه و تدوین علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، پژوهشکده تحقیق و توسعه علوم انسانی، 1396.
- صفایی، سید حسین. دوره مقدماتی حقوق مدنی. جلد 2. قواعد عمومی قراردادها. تهران: نشر میزان، 1385.
- صفایی، سیدحسین، محمود کاظمی، مرتضی عادل، و اکبر میرزانژاد. حقوق بیع بین‌المللی: بررسی کنوانسیون بیع بین‌المللی 1980 با مطالعه تطبیقی در حقوق ایران، فرانسه، انگلیس و ایالات متحده امریکا. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1392.
- کاتوزیان، ناصر. حقوق مدنی، قواعد عمومی قراردادها، جلد 1. تهران: شرکت سهامی انتشار: بهمن برنا، 1376.
- کاتوزیان، ناصر. دوره حقوق مدنی، قواعد عمومی قراردادها، جلد 5. تهران: شرکت سهامی انتشار، 1394.
- کاتوزیان، ناصر. دورۀ مقدماتی حقوق مدنی، اعمال حقوقی، قرارداد ـ ایقاع. تهران: شرکت سهامی انتشار، 1385.
- کاظمی، محمود و مرضیه ربیعی. «نقض احتمالی قرارداد در حقوق ایران با نگاهی به کنوانسیون بیع بین‌المللی کالا (1980) و نظام‌های حقوقی خارجی». دانش حقوق مدنی، 1(1391)، 99-113.
- محقق داماد، سید مصطفی. نظریه عمومی شروط و التزامات در حقوق اسلامی. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی، 1388.
ب) منابع عربی
- ابوالسعود، رمضان، مصطفی الجمال و نبیل ابراهیم سعد. مصادر و احکام الالتزام، دراسه مقارنه. بیروت: منشورات الحلبی الحقوقیه، 2003.
- الحسینى الواسطى الزبیدى، سید محمد مرتضى. تاج العروس من جواهر القاموس، جلد 7. بیروت: دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع، 1414 ق.
- الحکیم، عبدالمجید. الموجز فی شرح القانون المدنی العراقی، مصادر الالتزام مع المقارنه و الموازنه بین الفقه الغربی و الفقه الاسلامی، الجزء الاول. ویرایش سوم. بغداد: شرکه الطبع و النشر الاهلیه، 1969.
- الحکیم، عبدالمجید، عبدالباقی البکری و محمد طه البشیر. الوجیز قی نظریه الالتزام فی القانون المدنی العراقی، مصادر الالتزام، الجزء الاول. بغداد: مکتبه السنهوری، 2012.
- الذنون، حسن علی. شرح القانون المدنی، اصول الالتزام. بغداد: مطبعه المعارف، 1970.
- السنهوری، عبدالرزاق احمد. الوسیط فی شرح القانون المدنی الجدید، الجزء الاول. ویرایش سوم. بیروت: منشورات الحلبی الحقوقیه، 1998.
- السنهوری، عبدالرزاق احمد. نظریه العقد، الجزءالثانی، ویرایش دوم. بیروت: منشورات الحلبی الحقوقیه، 1998.
- الشرقاوی، محمود سمیر. العقود التجاریه الدولیه، دراسه خاصه لعقد البیع الدولی للبضائع. القاهره: دارالنهضه العربیه، 2001.
- المیاحی، فوزی کاظم. انحلال العقد الفسخ و الاقاله فی القانون المدنی العراقی. بغداد: نشر و توزیع مکتبه صباح، 2015.
- بهنساوی، صفوت ناجی. الالتزام بتسلیم البضائع فی عقد البیع الدولی. القاهره: بی‌نا، 1996.
- جوهرى، اسماعیل بن حماد. الصحاح، تاج اللغه و صحاح العربیه، جلد 2. بیروت: دارالعلم للملایین، 1410 ق.
- حسین، اکرم محمد. الاخلال بالتنفیذ فی بیوع التجاره الدولیه، دراسه مقارنه. بیروت: منشورات الحلبی الحقوقیه، 2017.
- حسینى روحانى، سید محمد. المرتقى إلى الفقه الأرقى ـ کتاب الخیارات، جلد 2. تهران: مؤسسه‌الجلیل للتحقیقات الثقافیه (دارالجلی)، 1420 ق.
- حسینى روحانى، سیدصادق. منهاج الفقاهه، جلد 6. قم: انوارالهدى، 1429 ق.
- رمضان، ولید صلاح مرسی. العقود الملزمه للعقد و الاستثناءات الوارده علیها بین الفقه الاسلامی و القانون المدنی، دراسه مقارنه. الاسکندریه: دارالجامعه الجدیده، 2009.
- سیوفی، جورج. مصادر الالتزام، العقد و الاراده المنفرده، العمل غیر المشروع، الأثراء بلا سبب، القانون. الاسکندریه: منشأه المعارف، 2005.
- شفیق، محسن. اتفاقیه الامم المتحده بشأن البیع الدولی للبضائع، دراسه فی قانون التجاره الدولی. القاهره: دارالنهضه العربیه، 1988.
- طه، غنی حسون. الوجیز فی النظریه العامه للألتزام، مصادر الالتزام، الکتاب الاول. بغداد: مطبعه المعارف، 1971.
- عابدین، محمد احمد. زوال العقد. الاسکندریه: منشأه المعارف، 2013.
- عبدالباقی، عبدالفتاح. مصادر الالتزام فی القانون المدنی الکویتی، نظریه العقد و الاراده المنفرده، الجزء الاول. الکویت: بی‌نا، 1983.
- عبدالحمید، خالد احمد. «فسخ عقد البیع الدولی وفقاً لإتفاقیه فیینا لعام 1980». مذکره لنیل درجه الدکتوراه فی الحقوق. قاهره: جامعه القاهره، 2002.
- عبدالرحمن، احمد شوقی محمد. مصادر الالتزام الارادیه و غیرالارادیه، دراسه فقهیه و قضائیه. الاسکندریه: منشأه المعارف، بی‌تا.
- عجیل، طارق کاظم. المطول فی شرح القانون المدنی، دراسه معمقه و مقارنه بالفقه الغربی و الاسلامی، الجزء الثالث. بیروت: مکتبه زین الحقوقیه، 2013.
- مرقس، سلیمان. موجز اصول الالتزامات. القاهره: مطبعه لجنه البیان العربی، 1961.
- مرقس، سلیمان. نظریه العقد. القاهره: دارالنشر للجامعات المصریه، 1956.
- موسوى بجنوردى، سیدحسن. القواعد الفقهیه، جلد 3. قم: نشرالهادی، 1419 ق.
- موسوى خمینى، سیدروح اللّه. کتاب البیع، جلد 5. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى قدس‌سره، 1421 ق.
- موسوی خویی، سید محمدتقى. الشروط أو الالتزامات التبعیه فی العقود، جلد 1. بیروت: دارالمؤرخ العربی، 1414 ق.
- ننیس، نغم حنا رؤوف. التزام البائع بالتسلیم فی عقد البیع الدولی للبضائع وفقاً لأتفاقیه فیینا 1980 دراسه تحلیلیه. اطروحه دکتوراه فلسفه فی القانون الخاص، موصل: جامعه‌الموصل، 2004.
ج) منابع خارجی

- Audit, Bernard. La vente internationale de marchandises. Convention des Nations Unies du 11 avril 1980. Paris: L.G.D.J., 1990.
- Honnold, John O. Uniform Law for International Sales under the 1980 United Nations Convention. 4th Edition. The Netherlands: Kluwer Law International, 2009.
- Huber, Peter & Alastair Mullis. The CISG A new textbook for students and practitioners. Germany: Sellier. European law publishers, 2007.
- Magnus, Ulrich. “The Remedy of Avoidance of Contract Under CISG - General Remarks and Special Cases”. Journal of Law and Commerce, 25(2005), 423-436.
د) وب‌سایت‌ها
- «اثر وحدت مطلوب و تعدد مطلوب در تحقق حق فسخ». سامانه ملی آرای قضایی، پژوهشگاه قوه قضائیه. آخرین بازدید 8/11/1402. قابل دسترسی در:
https://ara.jri.ac.ir/Judge/Text/25957
- «شرایط فسخ قرارداد». سامانه ملی آرای قضایی، پژوهشگاه قوه قضائیه. آخرین بازدید 8/11/1402. قابل دسترسی در:
https://ara.jri.ac.ir/Judge/Text/32740
- «شرط الزام به انجام تعهدات متقابل». پژوهشگاه قوه قضائیه، سامانه ملی آرای قضایی. آخرین بازدید 8/11/1402. قابل دسترسی در:
https://ara.jri.ac.ir/Judge/Text/30356