پژوهشهای حقوقی

پژوهشهای حقوقی

بررسی تطبیقی سقوط یا بقای خیار در بیع خیاری در صورت تلف مبیع از نظر شیخ انصاری، امام خمینی و قانون مدنی ایران

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترای فقه و مبانی حقوق و اندیشه امام خمینی (ره)، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.
2 استادیار، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.
چکیده
در بیع خیاری، شخصی مال خود را می‌‌فروشد و شرط می‌‌کند که اگر در مدت خیار بتواند ثمن را به خریدار بازگرداند، عقد را فسخ کند و مبیع را پس بگیرد؛ در مواردی بعد از معامله، مبیع در دست مشتری تلف می‌‌شود، در این صورت با توجه به عدم امکان برگشت عین مبیع به بایع و اهمیت جبران ضرر ناشی از آن، سؤال اساسی این است که آیا با تلف مبیع در دست مشتری، حق خیار بایع ساقط می‌‌شود یا خیر؟ در پاسخ به سؤال مذکور، پس از بیان قبول ضمان تلف مبیع به عهده مشتری، به‌طور عمده سه نظریه مطرح شده است: 1- سقوط خیار؛ 2- عدم سقوط خیار و 3- نظریه تفکیکی. شیخ انصاری ابتدا نظر به عدم سقوط خیار داشته و در ادامه به احتمال سقوط خیار با تلف مبیع اشاره نموده است. در مقابل، امام خمینی در ابتدا نظریه سقوط خیار و در ادامه نظریه تفکیکی بر اساس شرط موجود در عقد را بیان نموده است. قانون مدنی هم نظریه عدم سقوط خیار را اتخاذ نموده است. بر اساس نتایج حاصله با توجه به اینکه در بیع خیاری، بایع به ترتیب هم به عینیت مبیع و هم به مالیت آن توجه داشته، لذا به علت جبران ضرر بایع در صورت تلف مبیع، نظریه عدم سقوط حق خیار بایع، اختیار و تقویت شده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Comparative Study of the Extinguishment or Survival of the Option to Rescind in a Conditional Sale (Bay' al-Khiyari) upon Destruction of the Subject Matter: The Perspectives of Sheykh Ansari, Imam Khomeini, and the Iranian Civil Code

نویسندگان English

Moharram Irani Asl 1
Yaghoub Pourjamal, 2
Saeid Hassanzadeh Delgosha 2
1 PhD Student in Jurisprudence and Fundamentals of Law and Thought of Imam Khomeini, Tabriz Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran
2 Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Tabriz Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran.
چکیده English

In a conditional sale (bay' al-khiyari; sale subject to an option), a person sells his property and stipulates that if, within the option period, he can return the price to the buyer, he may rescind the contract and take back the subject matter. In some cases, after the transaction, the subject matter is destroyed while in the buyer’s possession. In such a situation, considering the impossibility of returning the very subject matter (‘ayn) to the seller and the importance of compensating for the resulting loss, the fundamental question is: does the seller’s option to rescind become extinguished upon the destruction of the subject matter in the buyer’s possession? In response to this question, after acknowledging that the liability for the destruction (dhamān) of the subject matter lies with the buyer, three main theories have been proposed: 1) Extinguishment of the option; 2) Non-extinguishment of the option; and 3) A differential theory. Sheykh Ansari initially held the view of the non-extinguishment of the option, and subsequently pointed to the probability of its extinguishment upon destruction of the subject matter. In contrast, Imam Khomeini initially expressed the theory of extinguishment, and later articulated a differential theory based on the stipulations present in the contract. The Civil Code has adopted the theory of non-extinguishment. Based on the obtained results, and considering that in a sale subject to an option, the seller is concerned, in order, with both the specific identity (‘ayniyyat) of the subject matter and its financial value (māliyyat), therefore, due to the compensation of the seller’s loss in case of destruction, the theory of the non-extinguishment of the seller’s option is preferred and buttressed.

کلیدواژه‌ها English

Sale Subject to an Option (Bay' al-Khiyari)
Survival of the Option
Destruction of the Subject Matter (Talaft al-Mabi')
Compensation of the Seller&‌‌‌‌rsquo
s Loss
Extinguishment of the Option
الف) منابع فارسی
- امامی، سید حسن. حقوق مدنی. جلد اول. چاپ چهاردهم. تهران: کتابفروشی اسلامیه، 1373.
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر. مجموعه محشی قانون مدنی. چاپ 7. تهران: کتابخانه گنج دانش، 1399.
- جوادی آملی، عبدالله. درس خارج فقه، خیارات. قم: مدرسه فقاهت، 1389.
- زراعت، عباس. خودآموز مکاسب 2. چاپ چهارم. تهران: جنگل، 1391.
- صفایی، حسین. حقوق مدنی تعهدات و قراردادها. جلد دوم. تهران: مؤسسه عالی حسابداری، 1351.
- عدل، مصطفی. حقوق مدنی. چاپ چهارم. تهران: چاپخانه بانک ملی ایران، 1321.
- کاتوزیان، ناصر. حقوق مدنی، عقود معین 1. چاپ چهارم. تهران: شرکت انتشار با همکاری بهمن برنا، 1371.
- کاتوزیان، ناصر. قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی. چاپ هفتم. تهران: میزان، 1381.
- مکارم شیرازی، ناصر. درس خارج فقه، خیارات. قم: مدرسه فقاهت، 1396.
ب) منابع عربی
- آملی، محمدتقی. المکاسب و البیع. جلد دوم. قم: مؤسسه النشر الإسلامی، 1413.
- اصفهانی کمپانی، شیخ محمدحسین. حاشیه کتاب المکاسب. جلد چهارم. قم: ذوی القربی، 1418.
- انصاری، شیخ مرتضی. المکاسب. جلد اول و دوم. چاپ چهارم. قم: مطبوعات دینی، 1379.
- ایروانی، محقق. حاشیه المکاسب. جلد دوم. تهران: چاپخانه رشدیه، 1379.
- تبریزی، جواد بن علی. ارشاد الطالب إلى التعلیق على المکاسب. جلد چهارم. قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1416.
- خمینی، سید روح‌الله. البیع. جلد چهارم. چاپ اول. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، 1421.
- خمینی، سید روح‌الله. تحریرالوسیله. جلد اول. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، 1385.
- خویی، سید ابوالقاسم. مصباح الفقاهه. جلد ششم. چاپ چهارم. قم: مؤسسه انصاریان، 1417.
- راشد صیمری، مفلح بن حسن. غایه المرام فی شرح شرائع الاسلام. جلد دوم. بیروت: دارالهادی، 1420.
- روحانی، محمدصادق. منهاج الفقاهه. جلد پنجم. چاپ پنجم. قم: انوارالهدی، 1429.
- طباطبایی، سید علی بن محمدبن ابی معاذ. ریاض المسائل فی تحقیق الحکام بالدلائل. جلد هشتم. قم: مؤسسه آل البیت علیهم‌السلام، 1418.
- عاملی، زین‌الدین بن علی بن احمد (شهید ثانی). مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام. جلد سوم. قم: مؤسسه المعارف الاسلامیه، 1413.
- علامه حلی. تذکره الفقها. جلد یازدهم. قم: مؤسسه آل البیت علیهم‌السلام، 1414.
- علامه حلی. قواعد الاحکام فی معرفه الحلال و الحرام. جلد دوم. قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1413.
- کرکی، شیخ نورالدین علی بن الحسین بن عبدالعالی معروف به محقق کرکی. جامع المقاصد فی شرح القواعد. جلد چهارم. قم: مؤسسه آل البیت علیهم‌السلام، 1414.
- کلانتر، سید محمد. تعلیق المکاسب. جلد پانزدهم. چاپ سوم. قم: دارالکتاب، 1410.
- لاری، سید عبدالحسین. التعلیقه علی المکاسب. جلد دوم. چاپ اول. قم: مؤسسه المعارف الاسلامیه، 1418.
- نجفی خوانساری، موسی بن محمد. منیه الطالب فی حاشیه المکاسب. جلد دوم. تهران: المکتبه المحمدیه، 1373.
- نجفی، شیخ محمدحسن. جواهرالکلام فی شرح شرایع الاسلام. جلد 23. بیروت: داراحیاء التراث العربی، 1981.
- یزدی، محمد کاظم بن عبدالعظیم. حاشیه المکاسب (یزدی). جلد 2. چاپ چهارم. قم: اسماعیلیان، 1410.