پژوهشهای حقوقی

پژوهشهای حقوقی

حمایت حقوقی از مالکیت معنوی ناشی از نوآوری‌های زیست‌فناورانه در نظام حقوقی ایران و اتحادیه اروپا

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان
شیما خلیلی 1
بابک شید 2
1 کارشناسی ارشد حقوق تجارت بین‌الملل، واحد پردیس، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 استادیار، گروه حقوق، واحد پردیس، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
10.48300/jlr.2024.459051.2651
چکیده
زیست‌فناوری و پیامدهای حقوقی آن طی دهه‌های اخیر به یکی از عرصه‌های محوری در تنظیم‌گری علمی و فناورانه بدل شده است، به‌گونه‌ای که نظام‌های حقوقی مختلف ناگزیر از بازنگری و تبیین مقررات کارآمد برای تضمین ایمنی، صیانت از منابع ژنتیکی و حمایت از نوآوری‌های زیست‌فناورانه شده‌اند. در این پژوهش، قانون ایمنی زیستی 1388، لایحه ضوابط ملی ایمنی زیستی ایران (محدودیت‌های تحقیقاتی، اخذ مجوزهای ضروری) و همچنین بخش‌هایی از پیش‌نویس جدید قانون ایمنی زیستی با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی مورد بررسی قرار گرفت. با مطالعه تطبیقی قوانین موجود در اتحادیه اروپا و قوانین ایران این نتیجه حاصل شد که مقررات و اصول کلی اتحادیه اروپا در زمینه حمایت از ثبت ابداعات زیست‌فناورانه تفاوت چندانی با قوانین ایران نداشته و تا حد زیادی هم‌پوشانی دارند. همچنین در این پژوهش به ضرورت توجه توأمان به حقوق کشورهای دارای منابع ژنتیکی و حقوق دارندگان دانش فناوری زیستی و حقوق جامعه پرداخته شد؛ مطابق دستورالعمل 1998 شورای اروپا، مبدأ جغرافیایی منابع زیستی باید قید شود. در قوانین ایران با توجه به اینکه ایران کشور غنی از ذخایر ژنتیکی است، در قانون ثبت اختراعات 1386 به این مهم پرداخته نشده بود و در استفساریه بند «د» ماده 4 قانون مارالذکر مورد بحث قرار گرفته بود. خوشبختانه در قانون حمایت از مالکیت صنعتی 1403، اعلام مبدأ جغرافیایی منبع زیستی طبیعی الزامی شده است. با این حال وجود خلأهای قانونی و برخی ابهامات همچنان روند حمایت از نوآوری‌های زیست‌فناورانه را با چالش مواجه می‌سازد و بر ضرورت تدوین قانونی جامع و منسجم در زمینه ثبت و حمایت از این نوآوری‌ها تأکید می‌کند.
کلیدواژه‌ها
زیست‌فناوری
ایمنی زیستی
نوآوری
حقوق مالکیت فکری
منابع ژنتیکی

عنوان مقاله English

Legal Protection of Intellectual Property Arising from Biotechnological Innovations in the Legal Systems of Iran and the European Union

نویسندگان English

Shima Khalili 1
Babak Sheed 2
1 M.A in International Trade Law, Pardis Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 M.A in International Trade Law, Pardis Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
چکیده English

Biotechnology and its legal consequences have, in recent decades, become one of the central arenas in scientific and technological governance, to the extent that various legal systems have been compelled to review and formulate effective regulations to guarantee safety, safeguard genetic resources, and protect biotechnological innovations. In this research, the Biosafety Law of 2009 in Iran, the National Biosafety Regulations Bill of Iran (including provisions on research restrictions and obtaining necessary permits), as well as parts of the new draft Biosafety Law, were examined using a descriptive-analytical method. Through a comparative study of the existing laws in the European Union and Iran, it was concluded that the regulations and general principles of the European Union in the field of protecting the registration of biotechnological inventions do not differ significantly from those in Iranian laws and largely overlap. Additionally, this research addressed the necessity of simultaneous attention to the rights of countries possessing genetic resources, the rights of holders of biotechnological know-how, and the rights of society. In accordance with the 1998 European Council Directive, the geographical origin of biological resources must be indicated. In Iranian laws, given that Iran is a country rich in genetic reserves, this important issue had not been addressed in the Patents Registration Law of 2007 and had been discussed only in an interpretive note on clause "d" of Article 4 of the aforementioned law. Fortunately, in the new Industrial Property Protection Law of 2024, the declaration of the geographical origin of the natural biological resource has become mandatory. However, the existence of legal gaps and some ambiguities still poses challenges to the process of protecting biotechnological innovations and underscores the necessity of formulating a comprehensive and coherent law in the field of registration and protection of these innovations.

کلیدواژه‌ها English

Biotechnology
Biosafety
Innovation
Intellectual Property Rights
Genetic Resources
الف) منابع فارسی
مقالات
- «اظهارنظر کارشناسی درباره: لایحه قانون ملی ایمنی زیستی جمهوری اسلامی ایران». ماهنامه گزارش‌های کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 16، 6(1387)، 1-2.
- براتی، مرتضی و سهیلا خردمندنیا. «اظهارنظر کارشناسی درباره: طرح استفساریه بند (د) ماده (4) قانون ثبت اختراعات، طرح‌های صنعتی و علائم و نام‌های تجاری». ماهنامه گزارش‌های کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 21، 5(1391)، 1-23.
- براتی، مرتضی. «مطالعه قوانین کشورهای منتخب در حوزه محصولات تراریخته». ماهنامه گزارش‌های کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 25، 8(1396)، 1-65.
- زاهدی، مهدی و زهرا محمودی. «مطالعه تطبیقی نظام ثبت اختراعات فناوری زیستی در موافقت‌نامه تریپس و کنوانسیون تنوع زیستی». فصلنامه پژوهش حقوق خصوصی، 6، 22( 1397)، 37-64.
- سلیمانی، الهه. «بررسی قانون ملی ایمنی زیستی و چالش‌های اجرایی شدن آن». ماهنامه گزارش‌های کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 22، 2(1393)، 1-56.
- سماواتی پیروز، امیر. «نقد و بررسی قانون ایمنی زیستی با تأکید بر رهیافت‌های حقوق کیفری». فصلنامه حقوق پزشکی، 4، 12(1389)، 149-167.
- سوزنچی، ابراهیم و اسکندر امیدی نیا. «اثر پیش‌فرض‌های متعارض در سیاست‌گذاری و علم و فناوری مورد کاوی فرایند تصویب قانون ایمنی زیستی در ایران». فصلنامه سیاست علم و فناوری، 3، 1(1389)، 45-63.
- صالحی، غلامرضا. «اظهارنظر کارشناسی درباره: طرح ایمنی زیستی جمهوری اسلامی ایران». ماهنامه گزارش‌های کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 16، 12(1387)، 1-42.
- علیزاده، فاطمه، محمدرضا پروین و پروین فرشچی. «مکانیزم‌های حقوق مالکیت فکری در حفاظت از محیط زیست و تنوع زیستی منابع ژنتیک گیاهی». فصلنامه انسان و محیط زیست، 21، 65(1402)، 19-30.
- وحید، مجید، آزاده شوشتری و بهزاد قره‌یاضی. «ارزیابی سیاست‌های مهندسی ژنتیک در بخش کشاورزی ایران». فصلنامه سیاست‌گذاری عمومی، 6، 4(1399)، 63-87.
Doi: 10.22059/jppolicy.2021.80481
- وطن‌خواه، رضا، علی نجفی توانا و محمود عباسی. «سیاست جنایی تقنینی ایران در قبال جرائم زیست‌فناورانه». فصلنامه حقوق پزشکی، 11، 43(1396)، 23-46.
قوانین و معاهدات
- پروتکل کارتاهنا
- پیش‌نویس جدید قانون ایمنی زیستی
- قانون ایمنی زیستی 1388
- قانون ثبت اختراعات، طرح‌های صنعتی، علائم و نام‌های تجاری 1386
- قانون حمایت از مالکیت صنعتی 1403
- لایحه ضوابط ملی ایمنی زیستی
ب) منابع خارجی

- Cook, Trevor, Catherine Doyle & David Jabbari. Pharmaceuticals, Biotechnology & the Law. New York: Stockton Press, 1991.
- Directive 98/44/ec of the European parliament 1998
- Elman, Gerry J.  & Jay Z. Zhang. “Chapter 16- Intellectual Property Protection Strategies for Biotechnology Innovations”. Biotechnology Entrepreneurship, (2020), 223-244. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-815585-1.00016-4
- European Patent Convention
- Hall, Bronwyn H. & Christian Helmers. “The impact of international patent systems: Evidence from accession to the European Patent Convention”. Research Policy, 48, 9(2019). https://doi.org/10.1016/j.respol.2019.103810
- Krauss, Jan, Lore Breitenbach-Koller & David Kuttenkeuler. “Intellectual property rights and their role in the start-up bioeconomy - a success story?”. EFB Bioeconomy Journal, 1, (2021), 1-7. https://doi.org/10.1016/j.bioeco.2021.100002
- TRIPS Agreement
ج) وب‌سایت‌ها
- ایسنا. «انتقاد محققان بیوتکنولوژی نسبت به جرم‌انگاری تحقیقات زیستی در پیش‌نویس قانون ایمنی زیستی». 1401. قابل دسترسی در:
https://www.isna.ir/news/1401121611985
- ایسنا. «رئیس انجمن بیوتکنولوژی ایران: تصویب پیش‌نویس قانون ایمنی زیستی به معنای پایان بیوتکنولوژی کشور است». 1401. قابل دسترسی در:
https://www.isna.ir/news/1401121611977
- پایگاه اطلاع‌رسانی بیوتکنولوژی ایران. «طناب دار جریان ضد‌فناوری بر گردن مهندسی ژنتیک، در راه مجلس؟». 1401. قابل دسترسی در:
https://irbic.ir/20448
- پایگاه اطلاع‌رسانی بیوتکنولوژی ایران. «تیشه قانون جدید ایمنی زیستی به ریشه زیست‌فناوری». 1401. قابل دسترسی در:
https://irbic.ir/20466/
- پایگاه اطلاع‌رسانی دولت. «معاون رییس‌جمهور؛ قانون «ایمنی زیستی» به‌روزرسانی می‌شود». 1402. قابل دسترسی در:
https://dolat.ir/detail/431240
- مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. «مرکز پژوهش‌های مجلس ارزیابی کرد؛ بررسی وضعیت قوانین و مقررات حوزه محصولات تراریخته و ایمنی زیستی در کشور». 1397. قابل دسترسی در:
https://rc.majlis.ir/fa/news/show/1068538
- مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. «توسط مرکز پژوهش های صورت گرفت؛ بررسی قانون ملی ایمنی زیستی و چالش‌های اجرایی شدن آن». 1393. قابل دسترسی در:
https://rc.majlis.ir/fa/news/show/892399
پژوهشهای حقوقی
دوره 24، شماره 64
زمستان 1404
صفحه 461-482