پژوهشهای حقوقی

پژوهشهای حقوقی

ارزیابی نظامِ پاسخ‌گذاریِ تقنینیِ ایران در قبال برخی جرائم مالی (در سنجه الگوی بالینی)

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان
بهزاد رضوی فرد 1
حسین نورمحمدی 2
1 دانشیار، گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.
2 دانشجوی دکترای حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.
10.48300/jlr.2024.470231.2699
چکیده
بخش قابل توجهی از جمعیت کیفری مربوط به مرتکبین جرائم مالی از قبیل سرقت و کلاهبرداری است. این پدیده نامطلوب، محصول متغیرهای متعددی، ازجمله ناکارآمدی نظام پاسخ‌گذاری است. الگوی بالینی در مواجهه با چنین شرایطی، پاسخ‌دهی مبتنی بر «حالت خطرناک» را پیشنهاد می‌نماید. این الگو مدعی در اختیار داشتن سنجه‌هایی برای تشخیص «حالت خطرناک» و «پاسخ مناسب» به آن است. مسئله پژوهش حاضر این است که نظام پاسخ‌گذاری فعلی در فرایند تشخیص این دو مفهوم، متأثر از کدام سنجه‌های بالینی است و این سنجه‌ها چه پیامدهایی داشته‌اند. بررسی‌ها نشان می‌دهد که در احراز حالت خطرناک، صرفاً به دو سنجه «شیوه ارتکاب جرم» و «تداوم مقید به زمان بزهکاری» متکی و در نفی حالت خطرناک نیز بر دو سنجه «فقدان سابقه مؤثر کیفری» و «نصاب معین مالی» متمرکز است؛ این در حالی است که سنجه‌های مذکور، به دلیل بازتاب ناقص تقنینی، کارکرد تشخیصی قطعی ندارند. به‌عنوان مثال تعداد قابل توجهی از بزهکاران، باوجود «سوابق متعدد»، اما «غیرمؤثر کیفری»، خطرناک محسوب نمی‌شوند. در بخش پاسخ‌دهی نیز با وجود پاسخ‌های متغیر ثانوی متأثر از الگوی کلاسیک بالینی لمبروزو و با محوریت حذف بزهکار، تقدم تقنینی با سطوح اولیه پاسخ، شامل مجازات‌های حبس و ناتوان‌کننده‌های تکمیلی است. بر این اساس در نظام پاسخ‌گذاری فعلی، به دلیل خطا در تشخیص حالت خطرناک و پاسخ متناسب با آن، این امکان وجود دارد که بزهکاران اتفاقی، پاسخ حبس و بزهکاران سرسخت، پاسخ‌های اصلاحی دریافت نمایند.
کلیدواژه‌ها
پاسخ‌های تقنینی
الگوی بالینی
جرائم مالی
سنجه‌های بالینی
حالت خطرناک

عنوان مقاله English

An Evaluation of Iran’s Legislative Responses to Selected Financial Crimes in Light of the Clinical Model

نویسندگان English

Behzad Razavifard 1
Hossein Noormohammadi 2
1 Associate Professor, Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of Law and Political Sciences, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran.
2 PhD Student in Criminal Law and Criminology, Faculty of Law and Political Science, Allameh Tabatabae'i University, Tehran, Iran.
چکیده English

A substantial proportion of Iran’s prison population consists of individuals convicted of financial crimes, including theft and fraud. Several factors contribute to this problem, among them the ineffectiveness of the existing system of criminal sanctions. The clinical model of criminology proposes responses based on the offender’s dangerousness and provides criteria for assessing both dangerousness and the appropriate response. This article examines the extent to which Iran’s current legislative framework relies on clinical criteria in determining these two matters and considers the consequences of their application. The findings indicate that the assessment of dangerousness relies primarily on two criteria: the method of committing the offence and the persistence of offending within a specified period. Conversely, the absence of dangerousness is inferred from the lack of a legally significant criminal record and the application of a prescribed monetary threshold. These criteria, however, lack sufficient diagnostic reliability because they have been inadequately incorporated into legislation. For example, offenders with multiple previous convictions may not be classified as dangerous because their convictions do not constitute a legally significant criminal record. As regards criminal sanctions, although the legislation provides for certain alternative responses influenced by Lombroso’s classical clinical model, which emphasizes the exclusion of offenders, legislative priority is given to imprisonment and supplementary incapacitating measures. Consequently, shortcomings in assessing dangerousness and selecting proportionate responses may result in occasional offenders receiving custodial sentences while persistent offenders are subjected to rehabilitative measures.

کلیدواژه‌ها English

Legislative Responses
Clinical Model
Financial Crimes
Clinical Criteria
Dangerousness
الف) منابع فارسی
- آنسل، مارک. (1395). دفاع اجتماعی. ترجمه محمد آشوری و علی‌حسین نجفی ابرندآبادی. چاپ پنجم. تهران: گنج دانش.
- اردبیلی، محمدعلی. (1393). حقوق جزای عمومی. جلد نخست. چاپ تهران: میزان.
- الستی، ساناز. (1388). جرم‌شناسان پیشرو. چاپ اول. تهران: میزان.
- امامی، امید. (1397). مکتب تحققی و نقش این مکتب در تحولات جرم‌شناسی (رؤیای بازپروری). قانون یار، (1)1.
- اوبراین، مارتین و مجید یار. (1394). جرم‌شناسی، مفاهیم کلیدی. مترجم سیدمحمود میرخلیلی و جلال‌الدین حسان. تهران: بهنامی.
- بابایی، محمدعلی. (1390). جرم‌شناسی بالینی. چاپ دوم. تهران: میزان.
- بکاریا، سزار. (1397). رساله جرائم و مجازات‌ها. ترجمه محمدعلی اردبیلی. چاپ نهم. تهران: میزان.
- بخشی‌زاده، طاهر، تهمورث بشیریه و حسین غلامی. (1402). اصل حداقل بودن حقوق جزا در حقوق کیفری ایران، چالش‌ها و راهکارها. آموزه‌های فرقه حقوق جزا، 7.
https://doi.org/1030495/jcld.2023.1986786.1067
- پاک‌نهاد، امیر. (1388). سیاست جنایی ریسک‌مدار. چاپ اول. تهران: میزان.
- توجهی، عبدالعلی و ابراهیم زارع. (1398). سابقه محکومیت کیفری به‌عنوان جلوه‌ای از «حالت خطرناک» و کاربست آن در مجازات‌های جایگزین حبس. آموزه‌های حقوق کیفری، 17.
 https://org.2001001.22519351.1398.160170103
- جزایری، سید عباس و امیر قائدی. (1401). جرم‌شناسی بالینی و جایگاه آن در حقوق کیفری ایران. فقه و حقوق نوین، 2(5).
 https://doi.org.10.22034/jaml.2021.244693
- جوان‌بخت، محمد. (1394). مجرمان خطرناک، بررسی حقوقی و جرم‌شناختی. تهران مجد.
- حسینی، سید محمد و مسعود مصطفی‌پور. (1396). رقم سیاه، چالش فراروی آمار جنایی رسمی (با رویکردی تطبیقی بر آمریکا و ایران). مطالعات حقوق تطبیقی،1(8).
https://doi.org/1.22059./jcl.2017.62525
- دادستان، پریرخ. (1389). روان‌شناسی جنایی. چاپ نهم. تهران: سمت.
- رستمی، هادی. (1402). ارزیابی نهادهای ارفاقی در سیاست جنایی ایران (با تأکید بر گسترش افراطی و ناکارآمدی آنان). آموزه‌های حقوق کیفری،20(25).
https://doi.org/10.30513/cld.2023.1735/
- رضوانی، نعمت. (1377). سیاست جنایی تقنینی و قضایی در بزه سرقت تعزیری موضوع قانون مجازات اسلامی (تعزیرات و مجازات‌های بازدارنده) مصوب 1375. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
- رهبری، ابراهیم و علی شعبان‌پور. (1401). چالش‌های کاربرد هوش مصنوعی به‌عنوان قاضی در دادرسی‌های حقوقی. تحقیقات حقوقی، 25.
 https://doi.org/10.52547./jlr.2022.228967.2335
- شاکری، ابوالحسن و ذبیح‌الله رحیمی. (1398). مجازات تکمیلی: شرایط و چگونگی در پرتو رویه قضایی. مطالعات حقوق کیفری و جرم‌شناسی، 49(2).
https://doi.org/1022059/jqclcs.2020.283356.144.
- غلامی، حسین. (1382). تکرار جرم، بررسی حقوقی ـ جرم‌شناختی. چاپ اول. تهران: میزان.
- غلامی، حسین و مهری برزگر. (1396). کارکرد روش‌های پیش‌بینی تکرار جرم در اعطای آزادی مشروط. پژوهش‌های حقوق کیفری، 24(7).
https://doi.org/1022054/jclr.2018.24492.1477/
- کونانی، سلمان، جمال انصاری و اسلام مندنی. (1391). سیاست جنایی، از گفتمان تا برساخت‌های ریزومیک‌شده. تهران: مجد.
- لمبروزو، سزار. (1402). انسان بزهکار. مترجمان مجتبی فرهمند، محمدسعید شفیعی و اکرم امیرخانی. چاپ چهارم. تهران: گنج دانش.
- متولی، علیرضا. (1399). در ستایش تربیت نکردن، جلوه‌هایی از زندگی و اندیشه‌های عبدالعظیم کریمی. تهران: افست.
- محمودی جانکی، فیروز و مهرانگیز روستایی. (1392). توجیه مداخله کیفری، اصول و ضرورت‌ها. پژوهش‌های حقوق کیفری، 1(3).
- مشکاتی، محسن. (1394). بررسی نهادهای ارفاقی با نگرش حقوق بشری در قانون مجازات اسلامی 1392. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه آزاد اسلامی واحد شاهرود.
- مهرا، نسرین. (1398). تأثیر مشخصه‌های جرم بر تعیین مجازات. فصلنامه تحقیقات حقوقی، (88).
https://doi.org/2017.10525.1185/
- مهرا، نسرین، عباس مؤذن و مجید قورچی‌بیگی. (1395). تحلیل تطبیقی الگوهای کیفردهی در نظام کیفری ایران و انگلستان. پژوهش حقوق کیفری، 6(20).
- نادری، نیلوفر و گلشن قزوینه. (1401). کشف جرم به‌وسیله تعیین هویت اشخاص (تن‌پیمایی جنایی). مطالعات حقوق، 31.
- نجفی ابرندآبادی، علی‌حسین و حمید هاشم بیگی. (1390). دانشنامه جرم‌شناسی. تهران: گنج دانش.
- نیازپور، امیرحسن. (1394). حقوقی‎سازی یافته‌های جرم‌شناسان در کتاب اول قانون مجازات اسلامی 1392. فصلنامه تحقیقات حقوقی، (72).
- وروایی، اکبر و ساسان رضایی‌فرد. (1395). جرم‌شناسی بالینی افراد روان‌نژند. تهران: آریاداد.
- ولیدی، محمدصالح. (1366). حقوق جزا، مسئولیت کیفری. چاپ اول. تهران: امیرکبیر.
ب) منابع انگلیسی
- Peters, Rudolph. (2005). Crime and Punishment in Islamic Law. New York: Cambridge University Press.
پژوهشهای حقوقی
دوره 25، شماره 66
تابستان 1405
صفحه 171-201