پژوهشهای حقوقی

پژوهشهای حقوقی

تحلیل حقوق مدنی در نظام حقوقی پارسی

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسنده
عزیز نوکنده
مدرس مدعو، گروه حقوق بین‌الملل، دانشکده حقوق، دانشگاه ارشاد دماوند، تهران، ایران؛ وکیل دادگستری.
10.48300/jlr.2024.393211.2322
چکیده
نظام حقوقی پارسی با توجه به مستندات با تعیین قواعد کلی از روزگار سلسله پادشاهی مادها تا پایان سلسله ساسانیان وجود داشته، در مباحث گوناگون حقوق مدنی از قبیل مالکیت، وقف، قواعد عمومی قراردادها، بیع، اجاره، شرکت، وکالت، کفالت، رهن، ضمان، وصیت، ارث و حقوق خانواده قاعده‌گذاری کرده که نمایانگر داشتن اصول، قواعد و عرف‌های مسلم حقوقی آن روزگار است. هرچند این اصول و قواعد ریشه در وجدان مشترک بشریت دارند ولی شناسایی این قواعد اهمیت زیادی دارد. این نظام حقوقی در ایران باستان که شامل کشورهای کنونی از جمله ایران، افغانستان، تاجیکستان، ازبکستان، آذربایجان، ارمنستان، گرجستان، بخشی از پاکستان، بخشی از ترکیه، ترکمنستان و عراق بوده، حاکمیت داشته است. بر اساس شواهد و مستندات موجود و منابع متعدد می‌توان استنباط کرد در نظام حقوقی پارسی مباحث گوناگون حقوق مدنی به شکل مدون وجود داشته است. این نظام حقوقی در زمره حقوق نوشته قرار می‌گیرد. منشأ قواعد حقوقی در این نظام حقوقی، مذهب، آداب و رسوم، عرف و فرامین پادشاهان بوده، نظام حقوقی پارسی به‌ویژه در روزگار ساسانیان در برخی از موضوعات حقوقی مانند احوال شخصیه متأثر از آموزه‌های دین زرتشت است. لازم به ذکر است پس از سقوط سلسله ساسانیان نظام حقوقی پارسی در هیچ کشوری حاکمیت ندارد؛ اما قواعد مربوط به احوال شخصیه حقوق پارسی هم‌اکنون برای پیروان دین زرتشتی در ایران لازم‌الاجرا است. نگارنده در این مقاله می‌کوشد با استفاده از منابع معتبر به‌جامانده به تحلیل حقوقی مباحث گوناگون حقوق مدنی در نظام حقوقی پارسی بپردازد.
کلیدواژه‌ها
حقوق پارسی
دین زرتشتی
حقوق مدنی
ایران باستان
قاعده‌گذاری

عنوان مقاله English

Analysis of Civil Law in the Persian Legal System

نویسنده English

Aziz Nokanden
Invited Lecturer , Department of International Law, Faculty of Law, Irshad Damavand University, Tehran, Iran; Attorney.
چکیده English

The Persian legal system existed from the time of the Medes until the Sassanid dynasty. In various topics of civil law, such as ownership, endowment, contract’s general rules, sale, lease, company, power of attorney, suretyship, mortgage, guarantee, will, inheritance, family rights, principles had been established, which approves in that period of time, certain legal principles, rules and customs existed. Although these rules are rooted in the common conscience of humanity. Nonetheless, identifying these rules is important. This system was used throughout the areas that were under the dominance of the Persian Empire, including countries such as Iran, Afghanistan, Tajikistan, Uzbekistan, Azerbaijan, Armenia, Georgia, Pakistan, Turkmenistan and Iraq. Based on the available evidence and numerous sources, it can be inferred that in this system, there were various civil law topics in written form, it can be claimed that this legal system was a codified. The origin of the legal rules in this legal system is religion, customs, cultures and Decrees of Shahs. The Persian legal system, during the Sassanian era, is influenced by the learnings of Zoroastrianism in some legal issues like personal status. It should be noted after the fall of the Sasanians; this legal system has no authority in any country. However, the rules related to the personal status of the Persian law are still valid for Zoroastrians in Iran. In this article, the author tries to analyse the legal issues of various topics of civil law in the Persian legal system by using the remaining authentic sources.

کلیدواژه‌ها English

Persian Law
Zoroastrianism
Civil Law
Ancient Iran
Making Rules
الف) منابع فارسی
- آیین‌نامه احوال شخصیه زرتشتیان ایران مصوب 1386.
- احتشام، مرتضی. ایران در زمان هخامنشیان. تهران: انتشارات شرکت سهامی کتاب‌های جیبی، ۱۳۵۵.
- احمدی، علی اشرف. ایران در حال و گذشته. تهران: انتشارات وزارت فرهنگ، ۱۳۴۳.
- احمدی، علی اشرف. دادگستری و قانون در ایران باستان. تهران: انتشارات وزارت فرهنگ، ۱۳۴۲.
- اختری، محمدعلی. «تاریخچه حقوق ثبت در ایران». ماهنامه کانون سردفتران و دفتریاران، 100(1388)، 16-30.
- اذکایی، پرویز. نوروز تاریخچه و مرجع‌شناسی. تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و هنر، مرکز مردم‌شناسی ایران، 1353.
- ارداویراف نامه. ترجمه متن پهلوی فیلیپ ژینو. ترجمه ژاله آموزگار. تهران: انتشارات معین و انجمن ایران‌شناسی فرانسه، ۱۳۷۲.
- افلاطونی، ارسطو.  حقوق در ایران باستان. تهران: انتشارات شرکت سهامی طبع کتاب، ۱۳۲۴.
- امین، سید حسن. «تاریخ ثبت اسناد در ایران و کشورهای همسایه»، ماهنامه کانون سردفتران و دفتریاران، 107(1389)، 62-92.
- امین، سیدحسن. تاریخ حقوق ایران. تهران: انتشارات دائره‌المعارف ایران‌شناسی، 1381.
- اوستا. ترجمه جلیل دوستخواه. جلد دوم. تهران: انتشارات مروارید،1370.
- اوستا. ترجمه جلیل فراستخواه. جلد اول.  تهران: انتشارات مروارید، ۱۳۸۱.
- اوشیدری، جهانگیر. دانشنامه مزدیسنا. تهران: انتشارات مرکز، ۱۳۷۱.
- بیانی، شیرین. تاریخ ایران باستان. تهران: انتشارات سمت، 1381.
- بیگدلی، عطاءالله. «حاکمیت اراده در فقه امامیه، نظام رومی ژرمنی و حقوق ایران درآمدی مبنایی فلسفی». پژوهشنامه حقوق اسلامی، 16، 41(1394)، 125-150.
- تبیت، مارک. فلسفه حقوق. ترجمه حسن رضایی خاوری. مشهد: نشر دانشگاه علوم اسلامی رضوی، 1384.
- جاحظ، ابوعثمان عمرو بن بحر. التاج فی اخلاق الملوک. ترجمه حبیب‌الله نوبخت، تهران: انتشارات آشیانه کتاب، ۱۳۹۲.
- جاوید، محمدجواد و فریماه جمالی. «تعامل عدالت و دولت در ایران باستان با تأکید بر تحقیقات تاریخی در حقوق هخامنشیان». مطالعات حقوق خصوصی، 39، 4(1388)، 111-131.
- جعفری تبار، حسن. «همم شهریاری، همم موبدی: گفتاری در حقوق مذهبی ایران در دوره ساسانی». مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، 70(1384)، 43-74.
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر. ترمینولوژی حقوق. تهران: انتشارات گنج دانش، 1392.
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر. عقد کفالت. تهران: انتشارات گنج دانش، 1390.
- دارمستتر، جیمس. وندیداد اوستا. ترجمه موسی جوان. تهران: انتشارات دنیای کتاب، 1384.
- دریایی، تورج. شاهنشاهی ساسانی. ترجمه مرتضی ثاقب‌فر. تهران: انتشارات ققنوس، 1383.
- رضی، هاشم. تاریخ مطالعات دین‌های ایرانی. تهران: انتشارات بهجت، 1371.
- روایت امید اشوهیشتان.  ترجمه نزهت صفای اصفهانی. تهران:  انتشارات مرکز، ۱۳۷۶.
- زنجانی، محمود. تاریخ تمدن ایران باستان. جلد اول. تهران: انتشارات عطایی، ۱۳۹۴.
- شایست ناشایست. ترجمه کتایون مزداپور. تهران: انتشارات مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۹.
- شمس، عبدالله. آیین دادرسی مدنی. جلد اول. تهران: انتشارات دراک، 1384.
- صاحبی، مهدی. نقش ثبت سند غیرمنقول. تهران: انتشارات آداک، 1391.
- صالح، علی پاشا. سرگذشت قانون یا مباحثی از تاریخ حقوق. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1348.
- صفی‌زاده، فاروق. تاریخ حقوق ایران باستان. تهران: انتشارات جنگل، ۱۳۹۱.
- ضیایی، محسن. ترجمه کتیبه‌های هخامنشی. مرودشت: فاتحان راه دانش مرودشت، 1387.
- علی‌نژادی، محمدعلی. ابطال اصلاح سند مالکیت در نظام حقوقی ایران. تهران: انتشارات بینه، 1393.
- غضنفری، کلثوم، حسین بادامچی و پروین داوری. «مطالعه تطبیقی شرایط ازدواج در دین زرتشتی و اسلام». نشریه زن در فرهنگ و هنر، 8، 3(1395)، 395-410.
https://doi.org/10.22059/jwica.2016.60586
- فهیمی، عزیزالله. «بحث تطبیقی در ارث اقلیت های دینی و قانون مدنی ایران». مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، 64(1383)، 93-124.
- کاتوزیان، ناصر. حقوق مدنی دوره عقود معین (1). تهران: انتشارات شرکت انتشار،1371.
- کاتوزیان، ناصر. حقوق مدنی دوره عقود معین. جلد 4. تهران: انتشارات گنج دانش، 1396.
- کاتوزیان، ناصر. دوره حقوق مدنی مشارکت‌ها ـ صلح. جلد دوم. تهران: انتشارات گنج دانش، 1368.
- کاتوزیان، ناصر. دوره حقوق مدنی، عطایا. جلد سوم. تهران: انتشارات گنج دانش، 1395.
- کاتوزیان، ناصر. دوره مقدماتی حقوق مدنی، اعمال حقوقی. تهران: انتشارات شرکت انتشار، 1370.
- کاتوزیان، ناصر. دوره مقدماتی، اموال مالکیت. چاپ 56. تهران: انتشارات میزان،1400.
- کاتوزیان، ناصر. عقود معین. تهران: انتشارات شرکت سهامی انتشار، 1378.
- گل‌نبشته‌های باروی تخت جمشید، جلد دوم بخش دو. خوانش ریچاردت هلک. ترجمه و ویرایش عبدالمجید ارفعی. تهران: انتشارات پژوهشگاه میراث فرهنگی و مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، 1395.
- ماتیکان هزار دادستان. ترجمه سعید عریان. تهران: انتشارات علمی، 1391.
- ماتیکان هزاردادستان. ترجمه رستم شهزادی. چاپ دوم. تهران:  انتشارات فروهر،  ۱۳۸۶.
- مادگان هزار دادستان. گزارش علی کاکای افشار. لنگرود: انتشارات سمرقند، 1398.
- مشکور، محمدجواد. گفتاری درباره دینکرد. تهران: انتشارات بی‌نا، ۱۳۲۵.
- منصوری، یدالله. فرهنگ حقوقی زبان پهلوی (فارسی میانه). تهران: انتشارات آوای خاور، 1395.
- مینو ی خرد. ترجمه احمد تفضلی، به کوشش ژاله آموزگار. تهران: انتشارات توس، ۱۳۸۰.
- نادری قره‌بابا، حسین. «تجارت و مسائل حقوقی آن در دوره ساسانیان». مجله رشد آموزش تاریخ، 43(1390)، 14-21.
- نامه تنسر به گشنسب شاه مازندران. تصحیح مجتبی مینوی. تهران: انتشارات خوارزمی، ۱۳۵۴.
- یارشاطر، احسان و دیگران. تاریخ ایران کمبریج، جلد ۳. گردآورنده جی. آ. بویل. ترجمه حسن انوشه. تهران: انتشارات امیرکبیر، 1380.
ب) منابع خارجی

- Bulsara, S. J. Matikan-e Hazar Datestan; The Digest of Thousand Points of Law. Translated With Introdution. Glossary and Index. India, Bombay, 1937.
- Garsoian, Mina. Farraxmarti vahraman, matakdani hazar dadistan. New York: Mazda Publishers, 1980.
- Jany, Janos. Judging in the Islamic, Jewish and Zoroastrian Legal Traditions: A Comparison of Theory and Practice. Farnham: Ashgate Publishing Limited, 2012.
- Kellens, J. “Avesta i. Survey of the history and contents of the book”. in: Encyclopaedia Iranica, III/1,2011, 35-44. Accessed on 30 December 2012. http://www.iranicaonline.org/articles/avesta-holy-book
- Macuch, Maria. “Law in Pre-modern Zoroastrianism”. In: The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism. Eds. Michael Stausberg, Yuhan Sohrab-Dinshaw Vevaina, Anna Tessmann. Oxford: John Wiley & Sons, 2015. https://doi.org/10.1002/9781118785539.ch17
- Nasr, Seyyed Taghi. Essai sur l’histoire du droit persan dès l’origine à l’invasion arabe. Paris: E’dition Albert Mechelinck, 1933.
- Perikhanian, Anahit Georgievna & Nina Garsoïan. Тhe book of a Thousand Judgements  (A Sasanian Law Book). NewYork : Bibliotheca Persica, 1980.
- Philip, Huyse. La Perse antique. Paris: editions Les Belles Lettres, 2005.
- Shaki, Mansour. “CITIZENSHIP ii. In the Sasanian Period”. in Encyclopædia Iranica, Vol. V, Fasc. 6. 632-634. Accessed on 30 December 2012. http://www.iranicaonline.org/articles/citizenship-sasanian
- West, E.W. Dinkard-i-dinik. the Sacred Books of the East, Vol 18. Oxford: Oxford University Press, 1892.
- West, E.W. Pahlavi texts. Рart 11: The sacred Books of the East. India: Motilal Banarsidass, 1965.
- Ziskind, Jonathan R. “The International Legal Status of the Sea in Antiquity”, AcOr, 35, (1973), 35-56.
- Буриев, И.Б. Становление и развитие институтов государственности на территории Таджикистана (досоветский период). под ред. Академика Ф.Тахирова. Душанбе: Ирфон, 2008.
- Халиков, А. Г. Мотикони хазор Додситон. Душанбе: Эр-граф, 2015.
پژوهشهای حقوقی
دوره 23، شماره 60
زمستان 1403
صفحه 447-494