پژوهشهای حقوقی

پژوهشهای حقوقی

فردگرایی تقنینی در آیینه قانون آیین دادرسی کیفری

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه فلسفه، حقوق و دین، مرکز تحقیقات و کرسی حقوق بشر، صلح و دموکراسی یونسکو، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
چکیده
پژوهش حاضر با محوریت مفهوم «فردگرایی تقنینی» به بررسی یکی از چالش‌های بنیادین نظام حقوقی ایران در قانون آیین دادرسی کیفری مصوب ۱۳۹۲ و اصلاحات ۱۳۹۴ می‌پردازد. فردگرایی تقنینی در این پژوهش به‌عنوان پدیده‌ای تعریف می‌شود که در آن، اختیارات تقنینی یا شبه‌تقنینی به‌جای توزیع میان نهادهای متعدد، در اراده‌ی یک شخص خاص متمرکز می‌گردد. این وضعیت، ضمن تضعیف اصل تفکیک قوا و عقلانیت جمعی، به تمرکز قدرت در سطحی فردی منتهی می‌شود که می‌تواند آثار مستقیم بر حقوق بنیادین شهروندان بر جای گذارد. روش تحقیق، توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر مطالعه‌ی اسناد و تحلیل محتوای مواد قانونی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در قانون آیین دادرسی کیفری، بیش از شصت مورد از مواد، اجرای مقررات به تصویب آیین‌نامه‌ها، دستورالعمل‌ها یا تشخیص و تأیید رئیس قوه قضائیه منوط شده است. این تمرکز گسترده‌ اختیارات، به شکل‌گیری نوعی «تقنین شخص‌محور» منجر شده که نه‌تنها فلسفه‌ قانون‌گذاری و نقش نهاد قانون‌گذار را مخدوش می‌سازد، بلکه خطر تحدید آزادی‌ها و حقوق اساسی را نیز در پی دارد. تحلیل نظری پژوهش، مبتنی بر اندیشه‌های ژان‌ژاک روسو درباره‌ی اراده‌ی عمومی، جان لاک درباره‌ی تحدید قدرت حاکم و یورگن هابرماس درباره‌ی عقلانیت ارتباطی است که براساس آن چنین ، نتیجه‌گیری شده که استمرار فردگرایی تقنینی در ساختار حقوقی ایران می‌تواند در بلندمدت موجب تضعیف مشروعیت دموکراتیک، کاهش شفافیت و پاسخ‌گویی، و نهایتاً فرسایش سرمایه‌ی اعتماد عمومی نسبت به نظام عدالت کیفری گردد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Legislative Individualism in the Mirror of the Code of Criminal Procedure

نویسنده English

Nabiolalh Gholami
Assistant Professor, Department of Philosophy, Law, and Religion, Research Center and UNESCO Chair on Human Rights, Peace, and Democracy, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
چکیده English

This study explores the phenomenon of legislative individualism as a structural challenge within Iran’s legal system, focusing on the Code of Criminal Procedure enacted in 2013 (1392 A.H.S.) and amended in 2015 (1394 A.H.S.). Legislative individualism refers to a condition in which legislative or quasi-legislative powers are centralized in the will of a single individual rather than distributed among multiple institutions. This concentration of authority undermines the principles of separation of powers and collective rationality, producing a system where individual discretion can override institutional checks and balances. Employing a descriptive–analytical method based on the examination of legal documents and content analysis, the research identifies over sixty provisions in the Code that make the enforcement of laws contingent upon the approval, discretion, or directive of the Head of the Judiciary. Such a concentration of authority reveals a form of person-centered lawmaking that distorts the legislative function and poses potential risks to citizens’ fundamental rights and freedoms. Drawing upon Jean-Jacques Rousseau’s concept of the general will, John Locke’s theory of limited sovereignty, and Jürgen Habermas’s notion of communicative rationality, the study argues that legislative individualism diminishes the democratic legitimacy of lawmaking processes. The findings suggest that if this trend continues, it may further weaken transparency, accountability, and public trust in Iran’s criminal justice system, ultimately challenging the normative foundation of democratic governance and the rule of law.

کلیدواژه‌ها English

legislative individualism
judiciary
centralization
rule of law
Democracy