پژوهشهای حقوقی

پژوهشهای حقوقی

تحلیل قاعده ضرورت طی مراحل دادرسی داخلی در رویۀ کمیسیون آفریقایی حقوق بشر

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق بین‌الملل، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی،تهران، ایران.
2 گروه حقوق بین‌الملل، واحد تهران مرکز، دانشگاه آزاد اسلامی،تهران، ایران.
3 گروه حقوق بین‌الملل محیط زیست، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران ایران.
10.48300/jlr.2026.574710.3137
چکیده
قاعده «ضرورت طی مراحل دادرسی داخلی» یکی از اصول مهم حقوق رویه‌ای و حق دادخواهی در نظام‌ بین الملل حقوق بشر می‌باشد. این قاعده شاکیان را ملزم می‌کند پیش از مراجعه به نهادهای بین‌المللی، تمام مراحل دادرسی داخلی را در کشور متبوع خود طی کنند با این حال، صرف وجود قانونی راهکارهای داخلی تضمین‌کننده دسترسی واقعی به عدالت نیست و نیاز به معیارهایی برای سنجش قابلیت استفاده عملی آن‌ها وجود دارد.
این مقاله با بهره‌گیری از روش توصیفی–تحلیلی و مطالعه‌ی نظام‌مند رویه‌ی قضایی کمیسیون آفریقایی حقوق بشر و ملت‌ها، به بررسی چگونگی تفسیر و اعمال قاعده‌ی ضرورت طی مراحل دادرسی داخلی در چارچوب نظام منطقه‌‌ای حقوق بشر در آفریقا می‌پردازد. اگرچه معیارهای سه گانه‌یدر دسترس بودن»، «مؤثر بودن» و «کافی بودن» پیش‌تر در رویه کمیسیون مطرح شده‌اند، اما نوآوری اصلی این مقاله در ارائه یک تحلیل نظام‌مند، و دسته‌بندی‌شده از این معیارها برای نخستین بار در ادبیات حقوقی فارسی، و تبیین دقیق نقش آن‌ها در ایجاد توازن میان حاکمیت ملی و حقوق بشر است
یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که کمیسیون آفریقایی با اتخاذ رویکردی پویا، واقع‌گرا و قربانی‌محور، قاعده‌ را از یک شرط شکلی به ابزاری کارکردی تبدیل کرده است. اعمال استثنائات در مواردی نظیر فقدان استقلال قضایی، اطاله‌ی غیرمعقول دادرسی، ناامنی گسترده، ناتوانی اقتصادی شاکیان، ناکارآمدی ساختاری نظام قضایی و عدم امکان جبران مؤثر نقض‌ها، بیانگر این تحول مفهومی است؛ تحولی که در نهایت، ضرورت تدوین یک «تفسیر عام» از سوی کمیسیون را برای تثبیت این رویه‌ی پیشرو و انسجام‌بخشی به استانداردهای حقوق بشری نمایان می‌سازد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Analyzing the Exhaustion of Domestic Remedies Rule in the African Commission on Human Rights' Practice"

نویسندگان English

Mohsen Shirkhani 1
Soodeh Shamloo 2
Shirin Shirazian 3
1 Department of International Law, South Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 Department of International Law, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
3 Department of International Environmental Law, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
چکیده English

The rule of "exhaustion of local remedies" is a key principle of procedural law in the international human rights system, requiring complainants to pursue all domestic legal procedures before resorting to international bodies. However, the mere existence of domestic remedies does not guarantee genuine access to justice, necessitating criteria to evaluate their practical usability.

This article, using a descriptive-analytical method and systematic study of the African Commission on Human and Peoples' Rights case law, examines how the exhaustion rule is interpreted within the African regional human rights system. Although the three criteria of availability, effectiveness, and sufficiency have been previously raised in the Commission's practice, the main innovation lies in presenting a systematic and categorized analysis of these criteria for the first time in Persian legal literature, while elucidating their role in balancing national sovereignty and human rights.

The findings indicate that the African Commission has transformed the rule from a mere procedural requirement into a functional tool by adopting a dynamic, pragmatic, and victim-centered approach. The application of exceptions—such as lack of judicial independence, unreasonable delays, widespread insecurity, economic inability of complainants, structural inefficiency of the judicial system, and impossibility of effective redress—reflects this conceptual shift. This transformation ultimately underscores the necessity for the Commission to draft a General Comment to consolidate this progressive jurisprudence.

کلیدواژه‌ها English

Exhaustion of Domestic Remedies
Right to Remedy
Effective Access to Justice
African Commission on Human and Peoples Rights
Admissibility of Communications