پژوهشهای حقوقی

پژوهشهای حقوقی

تحلیل انگاره‌های واقع‌گرایی حقوقی با تأکید بر نظام حقوقی ایران

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دانشکده معارف اسلامی و حقوق، دانشگاه امام صادق (ع)، تهران، ایران.
2 دانشیار، گروه حقوق عمومی، دانشکده معارف اسلامی و حقوق، دانشگاه امام صادق (ع)، تهران، ایران.
10.48300/jlr.2026.570199.3119
چکیده
واقع‌گرایی حقوقی از مهم‌ترین جریان‌های انتقادی در نظریه حقوق معاصر است که در واکنش به صورت‌گرایی حقوقی و تصور مکانیکی از استنباط قضایی شکل گرفت. این رویکرد، با تأکید بر عدم‌تعین نسبی قواعد حقوقی، نقش قاضی در فرایند تصمیم‌گیری و تأثیر عوامل اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و روان‌شناختی بر اجرای حقوق، می‌کوشد فاصله میان «حقوق در کتاب‌ها» و «حقوق در عمل» را آشکار سازد. واقع‌گرایی حقوقی در دو شاخه اصلی، یعنی واقع‌گرایی آمریکایی و واقع‌گرایی اسکاندیناوی، توسعه یافته است؛ شاخه نخست بیشتر بر رفتار قضات، پیش‌بینی آرای دادگاه‌ها و کارکرد عملی حقوق تأکید دارد، در حالی که شاخه دوم با رویکردی تجربه‌گرا و ضدّمتافیزیکی، به تحلیل مفاهیم بنیادین حقوقی می‌پردازد.
پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی، ضمن تبیین مؤلفه‌های اصلی واقع‌گرایی حقوقی، نسبت این انگاره‌ها را با نظام حقوقی ایران بررسی می‌کند. بر این اساس، اصول ۱۶۷ و ۲۰ قانون اساسی، ماده ۳ قانون آیین دادرسی مدنی و بند ۹ سیاست‌های کلی نظام قانون‌گذاری از منظر ظرفیت‌های واقع‌گرایانه مورد تحلیل قرار گرفته‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هرچند نظام حقوقی ایران در بنیادهای رسمی خود متکی بر قانون، شریعت و ساختارهای هنجاری است، در برخی حوزه‌ها، از جمله توجه به عرف، نیازهای واقعی جامعه، نقش تفسیر قضایی و رجوع به منابع معتبر اسلامی در موارد سکوت یا نقص قانون، می‌توان نشانه‌هایی از ملاحظات واقع‌گرایانه را مشاهده کرد. نتیجه آن است که بهره‌گیری متعادل و ضابطه‌مند از آموزه‌های واقع‌گرایی حقوقی، بدون تضعیف اصل حاکمیت قانون، می‌تواند به کارآمدی نظام حقوقی و تحقق بهتر عدالت قضایی در ایران کمک کند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Analysis of the concepts of legal realism with emphasis on the Iranian legal system

نویسندگان English

Ahmad Abed Saleh Fel 1
Hadi Tahan Nazif 2
1 M.A. Student in Criminal Law and Criminology, Faculty of Islamic Studies and Law, Imam Sadeq University, Tehran, Iran.
2 Associate Professor, Department of Public Law, Faculty of Islamic Studies and Law, Imam Sadeq University, Tehran, Iran.
چکیده English

Legal realism is a major movement in contemporary legal theory that emerged as a critique of legal formalism and the notion that judicial decisions can be derived mechanically from legal rules. It argues that legal rules are often indeterminate and that judicial decisions are influenced by social, economic, political, and psychological factors, thereby highlighting the distinction between “law in the books” and “law in action.” The movement developed in two main branches: American legal realism, which concentrates on judicial behavior and the practical operation of courts, and Scandinavian legal realism, which adopts an empiricist and anti-metaphysical approach to legal concepts.
Using a descriptive-analytical methodology, this study examines the principal tenets of legal realism and evaluates their relevance to the Iranian legal system. It analyzes Articles 167 and 20 of the Constitution, Article 3 of the Civil Procedure Code, and Clause 9 of the General Policies of Legislation from a realist perspective. The findings suggest that, despite the formal reliance of Iranian law on legislation and Islamic legal sources, features such as judicial interpretation, reliance on custom, consideration of social needs, and recourse to authoritative Islamic sources in cases of legislative silence demonstrate affinities with legal realism. A balanced application of realist insights may therefore strengthen judicial effectiveness while preserving the rule of law.

کلیدواژه‌ها English

realism
indeterminism
pragmatism
formalism
legal realism